Ở Tuy Đức, mùa khô kéo dài nhiều tháng gần như không mưa, nên nước tưới là yếu tố quyết định vụ cà phê, tiêu và sầu riêng. Các hộ thường lấy nước từ ao trữ đào trong vườn, giếng khoan, giếng đào hoặc bơm từ suối, hồ gần vườn; hộ xa nguồn nước phải thuê chở hoặc chờ lượt bơm. Cách tưới chuyển dần từ kéo ống tưới gốc sang tưới phun và nhỏ giọt để tiết kiệm nước và công.
Bài đi qua từng nguồn nước, so các kiểu tưới, cách giữ ẩm đất để mỗi khối nước đi xa hơn, và chuyện chia nước giữa các hộ trong năm hạn. Bài nêu nguyên lý, không đưa lượng nước cố định cho mỗi gốc, vì con số đó phụ thuộc đất, tuổi cây và năm. Những chuyện khí hậu chung của vùng (mùa mưa, mùa khô, hạn hán) có ở chuyên mục rừng, đất và khí hậu của trang; ở đây chỉ nói chuyện của người cầm vòi tưới.
Mùa khô ở vườn: vì sao một đợt tưới trễ là mất cả vụ
Với cà phê vối, đợt tưới đầu mùa khô quyết định hoa nở có đều không; các đợt sau quyết định trái non có giữ được không. Với tiêu, thiếu nước giữa mùa khô làm cây rụng lá, rụng gié. Với sầu riêng, mùa khô trùng giai đoạn ra hoa và đậu trái ở nhiều vườn, thiếu nước là rụng trái hàng loạt. Như vậy, trong vài tháng không mưa, mỗi cây đều có một giai đoạn nhạy cảm cần đúng nước vào đúng lúc.
Điều làm mùa khô ở vùng đồi như Tuy Đức khó hơn đồng bằng là nước không tự chảy tới vườn. Ruộng lúa ở đồng bằng có kênh mương; vườn trên đồi phải bơm nước lên, kéo ống dài, và nguồn nước thường ở chỗ thấp nhất trong khi vườn trải trên sườn. Chi phí dầu, điện, công kéo ống chiếm phần đáng kể trong chi phí cả năm.
Hạn hán kéo dài trong một số năm đã cho thấy rủi ro này rõ nhất: suối cạn sớm, ao khô đáy, giếng bơm ra bùn, người dân phải chia nhau từng giờ bơm. Những năm như vậy, vườn có nguồn nước chủ động giữ được vụ, vườn trông vào suối chung thì có hộ mất phần lớn sản lượng.
Các nguồn nước tưới thường gặp
Mỗi nguồn có ưu nhược riêng; nhiều hộ kết hợp hai, ba nguồn để có dự phòng.
| Nguồn | Ưu điểm | Hạn chế | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ao trữ đào trong vườn | Chủ động, trữ được nước mưa cuối mùa | Tốn đất, tốn công đào; mất nước do thấm và bốc hơi | Chọn chỗ thấp đón nước, gia cố bờ, có lối thoát khi mưa lớn, rào chắn an toàn cho trẻ em |
| Giếng khoan | Ít phụ thuộc mưa, nước sạch hơn | Chi phí khoan, bơm; mực nước có thể hạ trong năm hạn | Tìm hiểu quy định hiện hành về khai thác nước dưới đất; không khoan dày đặc sát giếng hàng xóm |
| Giếng đào | Chi phí thấp, dễ làm | Lưu lượng nhỏ, dễ cạn cuối mùa khô | Hợp với vườn nhỏ, dùng kèm nguồn khác |
| Suối, hồ, đập chung | Lưu lượng lớn đầu mùa | Cạn dần, phải chia với nhiều hộ | Theo thoả thuận chung của thôn, tổ dùng nước |
| Thuê chở nước | Cứu vườn khi các nguồn khác cạn | Chi phí cao, phụ thuộc người chở | Chỉ là giải pháp tình thế |
Bảng cho thấy không nguồn nào hoàn hảo. Hộ có ao trữ cộng giếng khoan thường là hộ yên tâm nhất trong năm hạn, nhưng cũng là hộ đã bỏ ra nhiều vốn nhất cho nước từ trước.
Ao trữ nước: đào ở đâu, giữ nước thế nào
Ao trữ là cách phổ biến ở vùng đất đỏ để giữ nước mưa cuối mùa cho mùa khô. Vị trí lý tưởng là chỗ trũng tự nhiên trong vườn, nơi nước mưa chảy về, gần vùng cần tưới nhất. Đất bazan thấm nước nhanh, nên nhiều ao được lót bạt chống thấm để giữ nước lâu hơn; ao không lót thì mực nước rút nhanh ngay từ đầu mùa khô.
Kích thước ao nên tính theo diện tích vườn cần tưới và số đợt tưới dự kiến, chứ không theo diện tích đất còn trống. Cán bộ khuyến nông hoặc người làm lâu năm có thể giúp ước lượng; ước sai thì hoặc ao không đủ dùng, hoặc mất đất trồng vô ích.
Có vài việc nhỏ giúp ao giữ được nước: che bớt mặt ao để giảm bốc hơi, trồng cỏ giữ bờ, dọn bùn đáy định kỳ, không để gia súc lội xuống làm đục và sạt bờ. Và một điều không được quên: ao sâu trong vườn là mối nguy với trẻ em. Mỗi mùa khô ở vùng nông thôn đều có tin trẻ đuối nước ở ao, hồ. Rào chắn quanh ao, dặn trẻ không chơi gần, không để trẻ đi tưới một mình là việc bắt buộc.
Các kiểu tưới: tưới gốc, phun mưa, nhỏ giọt
Kéo ống tưới gốc. Cách truyền thống: bơm nước qua ống mềm, người cầm ống tưới từng gốc vào bồn. Đầu tư thấp, nhưng tốn công, tốn nước (nước tràn khỏi bồn, chảy xuống dốc) và khó tưới đều. Mùa khô kéo ống dưới nắng là một trong những việc nặng nhất của người làm vườn.
Tưới phun mưa dưới tán hoặc trên tán. Dùng béc phun gắn trên đường ống cố định. Tiết kiệm công hơn nhiều, tưới đều hơn, nhưng một phần nước bốc hơi và rơi vào chỗ không có rễ. Cần đầu tư đường ống, béc và máy bơm đủ áp lực.
Tưới nhỏ giọt. Nước đi theo ống nhỏ, nhỏ từng giọt vào vùng rễ. Tiết kiệm nước nhất, có thể kết hợp bón phân hoà tan theo nước, nhưng đầu tư ban đầu cao nhất, cần lọc nước để không tắc đầu nhỏ giọt và cần người biết vận hành, sửa chữa.
Kết hợp theo cây. Nhiều vườn xen dùng phun cho cà phê và nhỏ giọt cho sầu riêng hoặc mắc ca. Thiết kế phải tính trước từ khi làm vườn hoặc khi tái canh; lắp chắp vá sau thường kém hiệu quả.
Đo chứ đừng đoán. Dù tưới kiểu nào, cách biết đã đủ nước là kiểm tra độ ẩm đất ở vùng rễ: bới thử, bóp nắm đất xem có kết lại không. Tưới theo cảm giác "chắc đủ rồi" dễ dẫn đến tưới thừa ở chỗ này và thiếu ở chỗ khác.
Giữ ẩm cho đất: mỗi khối nước đi xa hơn
Tiết kiệm nước không chỉ nằm ở kiểu tưới mà còn ở việc giữ cho nước đã tưới ở lại lâu trong đất. Đất đỏ để trống dưới nắng mùa khô mất ẩm rất nhanh; cùng một lượng nước, vườn có lớp phủ gốc dày giữ ẩm được lâu hơn nhiều, có thể giãn khoảng cách giữa các đợt tưới.
Các cách giữ ẩm phổ biến: tủ gốc bằng cành lá tỉa, cỏ khô, vỏ cà phê đã ủ; làm bồn quanh gốc đúng kích thước để nước không tràn ra ngoài; giữ thảm cỏ thấp giữa hàng thay vì cày trắng; trồng cây che bóng và chắn gió để giảm nhiệt độ và tốc độ gió trên mặt đất.
Về lâu dài, tăng chất hữu cơ trong đất là cách giữ ẩm bền vững nhất. Đất nhiều chất hữu cơ giống miếng bọt biển, giữ nước giữa các hạt đất; đất kiệt chất hữu cơ thì nước thấm qua nhanh xuống sâu, rễ không kịp hút. Với vườn đã canh tác hai ba chục năm, việc trả lại chất hữu cơ cho đất là đầu tư cho chính khả năng chịu hạn của vườn.
Máy bơm, điện và dầu ngoài vườn: an toàn trước năng suất
Mùa khô cũng là mùa của những tai nạn ít ai nghĩ tới khi bàn chuyện tưới. Vài nguyên tắc người làm vườn lâu năm luôn nhắc nhau:
- Không câu kéo điện tạm bằng dây trần, dây nối chắp vá qua vườn ướt; đường điện ra máy bơm nên do thợ điện có chuyên môn làm, có thiết bị chống giật.
- Tắt nguồn trước khi chạm vào máy bơm điện, không đứng dưới nước khi thao tác.
- Máy bơm chạy dầu đặt nơi thoáng, không chạy trong lều kín vì khí thải gây ngạt.
- Cất dầu, xăng xa nơi nấu ăn, xa trẻ em, xa chỗ cất cà phê và hạt tiêu để tránh cháy và ám mùi.
- Đường ống chạy ngang lối đi cần chôn hoặc đánh dấu để xe máy, người đi đêm không vấp ngã.
- Không để trẻ em trông máy bơm hoặc đi tưới một mình gần ao, hồ, suối.
Một vụ cà phê mất có thể gỡ lại vào năm sau; một tai nạn điện hay đuối nước thì không. Đây là phần không được tiết kiệm trong chi phí tưới.
Chia nước khi cả vùng cùng tưới
Mùa khô ở Tuy Đức thường có một khoảng thời gian gần như cả vùng tưới cùng lúc: đợt tưới hoa cà phê. Khi đó, suối và hồ chung bị nhiều máy bơm hút cùng một lúc, mực nước tụt nhanh, người ở cuối nguồn thiếu nước trước. Những năm hạn, chuyện tranh nước có thể gây căng thẳng giữa các hộ.
Nhiều thôn, bon đã có cách chia nước riêng: lập tổ dùng nước, chia lịch bơm theo ngày hoặc theo giờ, quy định không đắp chặn dòng suối, ưu tiên nước sinh hoạt trước nước tưới. Những thoả thuận này hiệu quả nhất khi được bàn công khai trước mùa khô, có trưởng thôn hoặc người có uy tín đứng ra, và được ghi lại.
Người mới mua đất, thuê đất ở vùng nên hỏi kỹ về chuyện nước trước khi xuống tiền: vườn lấy nước từ đâu, năm hạn có đủ không, có quy ước chia nước nào không. Một mảnh đất đẹp mà không có nước mùa khô là mảnh đất chỉ trồng được cây chịu hạn.
Chuẩn bị cho năm hạn từ khi còn mùa mưa
Kinh nghiệm của các hộ đã qua những năm hạn nặng cho thấy phần lớn việc chống hạn phải làm từ trước:
- Nạo vét, gia cố ao trước khi mưa cuối mùa để trữ được tối đa.
- Kiểm tra máy bơm, đường ống, béc tưới trong mùa mưa, thay thế hư hỏng trước khi cần dùng.
- Tủ gốc dày ngay cuối mùa mưa khi đất còn ẩm.
- Theo dõi dự báo khí hậu mùa và các khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp tỉnh về nguy cơ hạn.
- Nếu dự báo hạn nặng, tính trước lô nào ưu tiên tưới, lô nào chấp nhận giảm, thay vì rải đều nước cho tất cả rồi cùng thiếu.
- Bàn trước với các hộ chung nguồn nước về lịch bơm.
Danh sách này không tốn nhiều tiền; nó tốn sự chủ động. Trong những năm hạn, khác biệt giữa vườn giữ được vụ và vườn mất vụ nhiều khi chỉ nằm ở việc ai chuẩn bị sớm hơn vài tuần.
Câu hỏi thường gặp
Mùa khô ở Tuy Đức kéo dài bao lâu?
Mùa khô thường từ khoảng tháng 11, tháng 12 tới tháng 4, tháng 5 năm sau, gần như không mưa. Thời gian cụ thể thay đổi theo năm; có năm mưa muộn kéo dài mùa khô và gây hạn.
Tưới nhỏ giọt có hợp với cà phê không?
Có thể dùng, và tiết kiệm nước nhất. Tuy nhiên đầu tư ban đầu cao, cần lọc nước và người vận hành. Nhiều vườn cà phê dùng tưới phun dưới tán, còn nhỏ giọt hay dùng cho sầu riêng, mắc ca trong vườn xen.
Ao trữ nước có cần lót bạt không?
Đất bazan thấm nước nhanh nên ao không lót thường rút nước sớm. Lót bạt giúp giữ nước lâu hơn nhưng tốn chi phí. Nên hỏi người làm lâu năm trong vùng về loại đất cụ thể ở vườn mình.
Khoan giếng tưới vườn có cần xin phép không?
Việc khai thác nước dưới đất có quy định riêng về đăng ký hoặc cấp phép tuỳ quy mô. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi tại xã hoặc cơ quan tài nguyên môi trường cấp tỉnh trước khi khoan.
Làm sao biết tưới đã đủ nước?
Kiểm tra độ ẩm ở vùng rễ: bới thử đất sau khi tưới, bóp nắm đất xem có kết lại không. Tưới theo cảm giác dễ thừa chỗ này thiếu chỗ khác; với đợt tưới hoa cà phê, cần đảm bảo nước ngấm đủ sâu.
Năm hạn nặng nên ưu tiên tưới cây nào?
Không có câu trả lời chung. Nhiều hộ ưu tiên lô cây đang ở giai đoạn nhạy cảm nhất (hoa, trái non) và lô cho thu chính, chấp nhận giảm ở lô khác, thay vì rải đều nước cho tất cả rồi cùng thiếu.