Rừng ở vùng Tuy Đức hôm nay gồm hai phần chính: những khoảnh rừng tự nhiên còn lại, tập trung ở dải gần biên giới, trên sườn dốc, ven suối và những nơi khó canh tác; và diện tích rừng trồng, chủ yếu là cây lâm nghiệp mọc nhanh, tăng dần qua các chương trình trồng rừng. Một phần rừng được xác định là rừng phòng hộ, trong đó có rừng phòng hộ biên giới.
Sau giai đoạn khai phá mạnh, phần rừng còn lại nhỏ hơn nhiều so với trước, nhưng chính vì thế mà quý. Bài này giới thiệu các kiểu rừng có thể gặp, ba loại rừng theo pháp luật, ai đang quản lý rừng, rừng làm được gì cho người dân, và những việc người dân không được làm trong rừng. Số liệu diện tích, độ che phủ cụ thể nên tra báo cáo chính thức của ngành lâm nghiệp tỉnh.
Rừng còn lại nằm ở đâu
Đi qua vùng Tuy Đức, bạn sẽ thấy cảnh quan chủ yếu là vườn cây trên đồi; rừng hiện ra từng mảng, từng dải chứ ít khi phủ kín một vùng rộng. Những mảng rừng ấy không nằm ngẫu nhiên. Chúng thường ở những nơi khó canh tác hoặc được bảo vệ chặt: sườn rất dốc, thung lũng suối sâu, dải đất gần biên giới, những khoảnh được giao cho chủ rừng quản lý, và những khu từng được khoanh giữ từ sớm.
Dải rừng dọc biên giới có ý nghĩa đặc biệt: vừa là rừng phòng hộ về môi trường, vừa gắn với nhiệm vụ bảo vệ biên giới. Rừng ven suối giữ bờ, che bóng, giữ nước cho dòng chảy. Những vạt rừng nhỏ xen giữa vườn, dù không lớn, vẫn là nơi trú của chim chóc, côn trùng thụ phấn và là nguồn hạt giống cây rừng.
Nhìn trên ảnh vệ tinh qua các năm, sự chuyển đổi từ rừng sang vườn ở vùng này rất rõ; lịch sử của quá trình ấy được kể ở chuyên mục lịch sử và tên gọi. Ở đây, câu hỏi là phần còn lại trông thế nào và được giữ ra sao.
Các kiểu rừng có thể gặp
Rừng lá rộng thường xanh và nửa rụng lá. Đây là kiểu rừng tự nhiên chính của vùng cao nguyên đất đỏ ở Đắk Nông cũ: nhiều tầng tán, cây gỗ lớn xen cây nhỏ, dây leo, dưới tán ẩm và mát. Ở rừng nửa rụng lá, một phần cây trút lá trong mùa khô để giảm mất nước, nên cảnh rừng đổi màu theo mùa.
Rừng tre nứa, lồ ô. Ở nhiều nơi trên Tây Nguyên phía nam, sau khi rừng gỗ bị khai thác, tre nứa và lồ ô mọc lên chiếm chỗ, tạo thành những khoảnh rừng tre dày. Lồ ô gắn với đời sống người M'nông qua măng, vật liệu làm nhà, gùi và nhiều đồ dùng.
Rừng thứ sinh, rừng nghèo. Những khoảnh từng bị khai thác rồi để tự phục hồi, cây nhỏ, mật độ thưa hơn, ít cây gỗ lớn. Nếu được bảo vệ đủ lâu, chúng có thể dần phục hồi.
Rừng thưa ở một số nơi. Ở những vùng khô hơn của Tây Nguyên có kiểu rừng thưa rụng lá; vùng Tuy Đức có kiểu rừng này hay không và ở đâu là thông tin cần hỏi ngành lâm nghiệp, vì bài này không có nguồn đủ chắc.
Rừng trồng. Chủ yếu là cây lâm nghiệp mọc nhanh trồng theo lô, xen một số cây bản địa trong các chương trình phục hồi. Rừng trồng cho gỗ, che phủ đất, nhưng đơn giản hơn nhiều về cấu trúc và đa dạng loài so với rừng tự nhiên.
Ba loại rừng theo pháp luật và ý nghĩa với người dân
Pháp luật lâm nghiệp chia rừng thành ba loại theo mục đích sử dụng chủ yếu. Hiểu ba loại này giúp bạn biết khoảnh rừng cạnh nhà mình được phép làm gì:
| Loại rừng | Mục đích chính | Ví dụ trong vùng | Với người dân |
|---|---|---|---|
| Rừng đặc dụng | Bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, di tích, nghiên cứu | Vườn quốc gia, khu bảo tồn (nếu có trên địa bàn) | Quản lý nghiêm ngặt nhất |
| Rừng phòng hộ | Bảo vệ nguồn nước, đất, chống xói mòn, bảo vệ biên giới | Rừng phòng hộ đầu nguồn, phòng hộ biên giới | Hạn chế khai thác; có thể nhận khoán bảo vệ |
| Rừng sản xuất | Cung cấp gỗ, lâm sản, kết hợp phòng hộ | Rừng trồng của chủ rừng, hộ gia đình | Được khai thác theo quy định |
Một khoảnh rừng thuộc loại nào, do ai quản lý, được ghi trong hồ sơ quy hoạch ba loại rừng của tỉnh. Nếu đất nhà bạn giáp rừng, hoặc bạn định mua đất gần rừng, hãy hỏi chính quyền xã hoặc kiểm lâm địa bàn để biết ranh giới và loại rừng, tránh vô tình vi phạm.
Quy định chi tiết về quản lý từng loại rừng nằm trong Luật Lâm nghiệp và các văn bản hướng dẫn, có thể được sửa đổi; khi cần, hãy kiểm văn bản hiện hành.
Rừng phòng hộ biên giới
Dọc tuyến biên giới, một dải rừng được xác định là rừng phòng hộ biên giới. Ngoài vai trò môi trường như mọi rừng phòng hộ, loại rừng này còn gắn với việc bảo vệ chủ quyền, an ninh: tạo vành đai che chắn, hỗ trợ tuần tra, đánh dấu không gian biên giới. Việc quản lý thường có sự phối hợp giữa chủ rừng, kiểm lâm, bộ đội biên phòng và chính quyền xã.
Ở vùng Tuy Đức, dải rừng phòng hộ biên giới chủ yếu liên quan tới địa bàn giáp Campuchia, trong đó có xã Quảng Trực. Người dân sống gần biên giới cần lưu ý rằng vào rừng ở khu vực này có thể vướng cả quy định về rừng lẫn quy định về khu vực biên giới. Trước khi vào, hãy hỏi đồn biên phòng hoặc chính quyền xã.
Chi tiết về khu vực biên giới, giấy tờ khi đi gần biên được viết ở chuyên mục vùng biên và cửa khẩu của trang.
Rừng làm gì cho người dân Tuy Đức
Rừng không chỉ là cây gỗ. Với một vùng đầu nguồn như Tuy Đức, vai trò lớn nhất của rừng là giữ nước: tán rừng và lớp lá mục làm chậm nước mưa, cho nó ngấm xuống đất thay vì chảy tràn, rồi nhả dần vào suối trong mùa khô. Rừng ven suối giữ bờ khỏi sạt, giữ nước khỏi đục.
Rừng giữ đất trên sườn dốc nhờ rễ cây và lớp phủ, giảm xói mòn. Rừng làm mát khí hậu quanh nó, giảm gió khô cho những vườn bên cạnh. Rừng là nơi sống của ong rừng, chim, dơi, côn trùng, trong đó có những loài thụ phấn và ăn sâu bọ có ích cho vườn.
Rừng còn cho những sản phẩm ngoài gỗ quen thuộc với người dân, nhất là người M'nông: măng, rau rừng, mật ong, mây tre. Việc thu hái những sản phẩm này trong rừng của chủ rừng hay rừng phòng hộ cần tuân theo quy định và thoả thuận với chủ rừng; tự ý thu hái, nhất là trong rừng đặc dụng, có thể là vi phạm.
Động vật và thực vật rừng: nói được tới đâu
Rừng tự nhiên ở vùng cao nguyên phía tây nam Đắk Nông cũ từng là nơi sống của nhiều loài thú lớn nhỏ, chim, bò sát, côn trùng. Qua nhiều thập kỷ mất rừng và săn bắt, nhiều loài thú lớn đã gần như biến mất khỏi vùng này. Những gì còn lại trong các khoảnh rừng hiện nay chủ yếu là chim, thú nhỏ, bò sát, ếch nhái, côn trùng và các loài cây rừng.
Bài này không liệt kê tên loài cụ thể, vì danh sách loài của một vùng nhỏ cần dựa trên khảo sát sinh học mà nguồn phổ biến chưa có đủ. Nếu bạn quan tâm, các báo cáo điều tra đa dạng sinh học của tỉnh, của các khu bảo tồn lân cận và các công trình nghiên cứu đã xuất bản là nơi nên tìm.
Điều chắc chắn là: mỗi khoảnh rừng còn lại, kể cả rừng nhỏ ven suối, là nơi trú ẩn cuối cùng của nhiều loài trong vùng. Chim và dơi sống trong rừng ăn sâu bọ trên vườn; ong rừng thụ phấn cho cây trồng. Giữ rừng vì thế cũng là giữ những “người làm công không lương” cho chính các nhà vườn. Và săn bắt, mua bán, ăn thịt động vật hoang dã là việc vi phạm pháp luật với nhiều loài, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ lây bệnh từ động vật sang người.
Giao khoán và chi trả dịch vụ môi trường rừng
Ở nhiều địa phương Tây Nguyên, chủ rừng giao khoán việc bảo vệ rừng cho hộ gia đình, nhóm hộ hoặc cộng đồng bon làng, kèm một khoản kinh phí theo diện tích. Người nhận khoán tuần tra, báo cáo khi có phá rừng, cháy rừng, và được hưởng quyền lợi theo hợp đồng.
Bên cạnh đó, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng được áp dụng ở Việt Nam từ hơn một thập kỷ nay: các đơn vị sử dụng dịch vụ do rừng tạo ra, như nhà máy thuỷ điện, cơ sở cung cấp nước sạch, trả tiền cho việc giữ rừng ở lưu vực, và một phần tiền đó tới tay chủ rừng, người nhận khoán. Mức chi trả cụ thể thay đổi theo lưu vực và từng năm.
Với những gia đình sống gần rừng, nhất là đồng bào M'nông, nhận khoán bảo vệ rừng là một nguồn thu nhỏ nhưng đều, và là cách để rừng được giữ bởi chính những người hiểu nó nhất. Muốn biết có thể tham gia hay không, hãy hỏi chính quyền xã hoặc chủ rừng trên địa bàn.
Những việc không được làm trong rừng
Danh sách dưới đây là những hành vi phổ biến bị cấm hoặc hạn chế theo pháp luật về lâm nghiệp và bảo vệ động vật hoang dã. Mức xử lý cụ thể theo quy định hiện hành:
- Phát, chặt, đốt rừng để lấy đất trồng trọt, làm nhà, dù là khoảnh nhỏ.
- Lấn chiếm đất rừng, mua bán đất rừng bằng giấy tay.
- Khai thác gỗ, vận chuyển, mua bán gỗ không rõ nguồn gốc hợp pháp.
- Săn bắt, bẫy, buôn bán, ăn thịt động vật rừng; nhiều loài được pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt.
- Đốt lửa trong rừng, nhất là mùa khô; đốt dọn thực bì gần rừng khi chưa được phép.
- Tự ý vào rừng phòng hộ biên giới, rừng đặc dụng khi chưa hỏi chủ rừng và lực lượng chức năng.
Nếu phát hiện phá rừng, cháy rừng hay buôn bán động vật hoang dã, hãy báo kiểm lâm địa bàn, chính quyền xã hoặc công an. Báo sớm là cách rẻ nhất để giữ được những gì còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Tuy Đức còn bao nhiêu rừng?
Bài này không nêu con số vì diện tích và độ che phủ thay đổi theo năm và theo cách tính. Số liệu chính thức nên tra báo cáo hiện trạng rừng của ngành lâm nghiệp tỉnh Lâm Đồng hoặc hỏi kiểm lâm địa bàn.
Rừng phòng hộ biên giới là gì?
Là rừng phòng hộ nằm dọc tuyến biên giới, vừa có vai trò môi trường như giữ đất, giữ nước, vừa gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới. Việc quản lý có sự phối hợp giữa chủ rừng, kiểm lâm, bộ đội biên phòng và chính quyền xã.
Hộ gia đình có nhận khoán bảo vệ rừng được không?
Ở nhiều nơi, chủ rừng giao khoán bảo vệ rừng cho hộ gia đình, nhóm hộ hoặc cộng đồng, kèm kinh phí theo diện tích. Điều kiện tham gia và mức hưởng tuỳ từng chủ rừng và địa phương; hãy hỏi chính quyền xã hoặc chủ rừng.
Vào rừng hái măng, lấy mật ong có được không?
Tuỳ loại rừng và quy định của chủ rừng. Trong rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, việc thu hái bị hạn chế; ở khu vực biên giới còn có thêm quy định riêng. Nên hỏi chủ rừng và chính quyền xã trước, và không săn bắt động vật rừng.
Trồng cây lâm nghiệp trên đất vườn nhà có được hỗ trợ không?
Nhà nước có các chương trình khuyến khích trồng rừng, trồng cây phân tán theo từng giai đoạn. Điều kiện và mức hỗ trợ thay đổi theo chương trình; hãy hỏi chính quyền xã hoặc cán bộ lâm nghiệp địa bàn.
Làm sao biết đất mình mua có lấn vào đất rừng không?
Hỏi chính quyền xã và kiểm lâm địa bàn để đối chiếu thửa đất với bản đồ quy hoạch ba loại rừng và hồ sơ địa chính. Đất có nguồn gốc rừng, giấy tờ viết tay, giá rẻ bất thường là những dấu hiệu cần kiểm kỹ trước khi mua.