Dưới lớp đất đỏ Tuy Đức: núi lửa cổ, đá bazan, đá ong và vùng bô-xít Đắk Nông

Bên dưới lớp đất đỏ của vùng Tuy Đức là đá bazan, loại đá hình thành từ dung nham núi lửa phun trào trong các thời kỳ địa chất gần. Quá trình phong hoá kéo dài đã biến phần trên của lớp bazan thành đất đỏ, và ở nhiều nơi tạo ra lớp đá ong, sỏi đỏ cũng như các thân quặng bô-xít, thứ đã đưa Đắk Nông cũ trở thành một trong những vùng có trữ lượng bô-xít lớn của cả nước.

Bài này đi từ dưới lên: nền bazan được tạo ra thế nào, dấu vết núi lửa còn thấy được ở đâu trong vùng, đá ong và sỏi đỏ là gì, vì sao có bô-xít, và những điều đó chạm tới đời sống người dân ở mức nào. Chi tiết trữ lượng, vị trí mỏ là thông tin chuyên ngành, nên ở đây chỉ nêu ở mức đã được công bố rộng rãi.

Một cao nguyên đúc từ dung nham

Phần lớn cao nguyên Tây Nguyên, trong đó có vùng Đắk Nông cũ, được phủ bởi các lớp bazan. Theo các tài liệu địa chất phổ biến, những lớp này hình thành qua nhiều đợt phun trào kéo dài, chủ yếu từ vài triệu năm trước trở lại. Dung nham bazan khá loãng, khi trào ra từ các khe nứt hay miệng núi lửa thì chảy loang rộng, lấp các thung lũng cũ, tạo nên những mặt bằng rộng sau khi nguội.

Chính các lớp bazan ấy làm nên hình dáng “cao nguyên” của vùng: một mặt bằng tương đối rộng nằm cao, về sau bị các dòng suối chia cắt thành đồi lượn sóng. Ở vùng Tuy Đức, bạn không thấy những vách núi lửa hùng vĩ, mà thấy một miền đồi tròn trải dài; nhưng dưới chân mỗi quả đồi vẫn là đá núi lửa.

Không phải tất cả nền đá trong vùng đều là bazan. Ở những nơi suối khoét sâu, lớp bazan có thể mỏng hoặc mất, lộ ra các loại đá cổ hơn bên dưới. Điều này giải thích vì sao đất ở chân dốc, ven suối đôi khi khác hẳn đất đỏ trên đồi.

Độ dày của lớp bazan cũng không đều. Ở nơi dung nham từng lấp đầy thung lũng cổ, lớp đá có thể rất dày; ở rìa các dòng chảy dung nham, nó mỏng dần. Những khác biệt ẩn dưới mặt đất ấy ảnh hưởng tới độ sâu tầng đất, tới nước ngầm, và giải thích phần nào vì sao hai khoảnh vườn cạnh nhau có khi khác nhau đáng kể.

Dấu vết núi lửa: ở Tuy Đức thấy được gì

Người nghe nói “núi lửa” thường hình dung một ngọn núi hình nón có miệng. Ở Đắk Nông cũ, những dấu tích rõ ràng nhất của núi lửa và hệ thống hang động trong dung nham nằm chủ yếu ở vùng Krông Nô, thuộc Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông được UNESCO công nhận năm 2020. Tuy Đức có nằm trong phạm vi công viên địa chất hay không, và có điểm di sản địa chất nào, là thông tin bạn nên kiểm từ ban quản lý công viên địa chất hoặc ngành văn hoá du lịch tỉnh.

Ở vùng Tuy Đức, dấu vết núi lửa phổ biến hơn là những thứ nhỏ mà người làm vườn gặp hằng ngày: những khối đá đen, nặng, bề mặt rỗ lỗ chỗ nằm lẫn trong vườn hay lộ ra khi đào móng. Các lỗ rỗ ấy là bọt khí bị giữ lại khi dung nham nguội. Có những khối đá đã phong hoá một nửa, bên ngoài nâu đỏ, bóp vụn được, bên trong vẫn còn lõi xám cứng.

Những hình dạng đồi tròn đứng riêng, bằng phẳng trên đỉnh, đôi khi là dấu vết của các miệng phun cũ đã bị bào mòn; nhưng khẳng định một quả đồi cụ thể là núi lửa cổ thì cần khảo sát địa chất. Đừng tin những lời “đây là miệng núi lửa” khi không có nguồn.

Nếu bạn quan tâm tới núi lửa và hang động, một chuyến đi sang vùng Krông Nô, nơi có những điểm đã được giới địa chất khảo sát và giới thiệu, sẽ cho thấy rõ hơn nhiều so với tìm kiếm trong vùng Tuy Đức. Khi tới các hang động núi lửa, hãy đi theo hướng dẫn của đơn vị quản lý, vì hang tối, trơn và có thể có đoạn nguy hiểm.

Từ đá bazan thành đất đỏ và đá ong

Đá bazan lộ ra trong khí hậu nóng ẩm bị nước mưa tấn công từ mọi phía. Các khoáng vật trong đá bị hoà tan hoặc biến đổi thành sét; những thành phần dễ tan bị mang đi; sắt và nhôm ở lại. Quá trình này tạo nên tầng đất đỏ dày mà bài về đất đỏ bazan đã giải thích.

Ở những nơi mực nước ngầm lên xuống theo mùa, sắt di chuyển rồi kết tủa lại thành những hạt, những khối cứng màu nâu đỏ. Theo thời gian, chúng kết lại thành lớp đá ong (giới địa chất gọi chung là laterit) hoặc lớp sỏi đỏ gồm các hạt kết von lẫn trong đất. Đá ong khi còn trong đất ẩm thì tương đối mềm, lộ ra không khí sẽ cứng dần.

Người Tây Nguyên dùng sỏi đỏ để rải đường, làm nền sân, nền nhà; ở nhiều vùng khác của Việt Nam, đá ong còn được cắt thành khối xây tường. Với nhà vườn, lớp đá ong nằm nông lại là một trở ngại, vì rễ cây khó xuyên qua và nước khó thấm xuống. Biết khoảnh đất mình có lớp đá ong ở độ sâu nào giúp quyết định trồng gì, đào hố ra sao.

Bô-xít: vì sao Đắk Nông có nhiều

Bô-xít là loại quặng giàu nhôm, nguyên liệu chính để sản xuất alumin rồi nhôm kim loại. Ở Tây Nguyên, bô-xít hình thành theo cùng một con đường với đất đỏ và đá ong: phong hoá rất sâu và rất lâu của đá bazan trong khí hậu nhiệt đới, đến mức hầu hết si-líc bị mang đi, để lại các khoáng vật hy-đrô-xít nhôm tích tụ thành quặng.

Đắk Nông cũ được biết đến là địa phương có trữ lượng bô-xít lớn bậc nhất cả nước theo các tài liệu đã công bố. Tổ hợp bô-xít – alumin Nhân Cơ nằm ở vùng Đắk R'Lấp cũ, huyện “mẹ” của Tuy Đức, là dự án đã đi vào hoạt động. Các vùng quặng khác trải trên nhiều địa bàn của tỉnh cũ theo quy hoạch khoáng sản quốc gia.

Phạm vi cụ thể các vùng quặng, mỏ nào thuộc địa bàn nào, và kế hoạch khai thác là thông tin của quy hoạch khoáng sản, có thể được điều chỉnh. Người dân muốn biết đất mình có nằm trong vùng quy hoạch khoáng sản hay không nên hỏi chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý tài nguyên của tỉnh, thay vì dựa vào lời đồn.

Bô-xít chạm tới đời sống người dân thế nào

Quy hoạch và quyền sử dụng đất. Ở những nơi nằm trong vùng quy hoạch khoáng sản, một số việc như xây dựng công trình kiên cố, chuyển mục đích sử dụng đất có thể bị hạn chế hoặc cần thủ tục riêng. Báo chí đã nhiều lần phản ánh người dân ở các vùng quy hoạch bô-xít Tây Nguyên gặp khó khi xin phép xây dựng. Quy định cụ thể thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi chính quyền xã trước khi đầu tư.

Mua bán đất. Trước khi mua một thửa đất ở vùng Đắk Nông cũ, nên hỏi rõ thửa đất có nằm trong vùng quy hoạch khoáng sản không, vì điều đó ảnh hưởng tới việc sử dụng lâu dài.

Môi trường. Khai thác và chế biến bô-xít đặt ra những vấn đề môi trường được thảo luận nhiều: hoàn thổ sau khai thác, quản lý bùn đỏ thải từ quá trình sản xuất alumin, sử dụng nước. Đây là chủ đề có nhiều quan điểm; bạn nên đọc từ nhiều nguồn chính thức và nghiên cứu.

Không tự khai thác. Khoáng sản thuộc quản lý của nhà nước; khai thác phải có giấy phép. Đào, bán quặng, đá, sỏi tự phát là vi phạm pháp luật.

Các lớp từ mặt đất xuống: một mặt cắt điển hình

Mặt cắt dưới đây là mô hình đơn giản hoá cho vùng cao nguyên bazan như Tuy Đức. Thứ tự và độ dày thực tế thay đổi theo từng nơi, có nơi thiếu hẳn một lớp:

Lớp đá bazan nứt nẻ ở dưới cùng còn có một vai trò ít người để ý: các khe nứt, lỗ rỗng của nó là nơi chứa nước ngầm mà giếng khoan trong vùng khai thác. Chuyện nước ngầm được nói kỹ ở bài về nguồn nước.

Đọc nền đất đá khi làm nhà, đào giếng

Kiến thức về các lớp đất đá có ích trực tiếp khi bạn làm những việc chạm sâu xuống đất. Đào móng nhà gặp lớp đá ong cứng thì móng có thể đặt nông hơn, nhưng phải xử lý thoát nước; gặp đá bazan còn nguyên thì đào rất vất vả, có khi phải đổi phương án. Thợ địa phương thường biết khu nào “gặp đá”, khu nào “đất sâu”.

Đào giếng và khoan giếng cũng vậy. Giếng đào thường lấy nước trong tầng đất phong hoá phía trên; giếng khoan đi xuống đá bazan, tìm các khe nứt chứa nước. Có chỗ khoan không xa mà ra nhiều nước, có chỗ khoan sâu mà vẫn khô, vì nước nằm trong khe nứt chứ không trải đều. Đó là lý do khảo sát của đơn vị có chuyên môn đáng giá hơn việc khoan thử may rủi.

Với những công trình lớn như nhà nhiều tầng, kho, nhà xưởng, khảo sát địa chất công trình là bước bắt buộc. Hiểu biết chung trong bài này giúp bạn đặt câu hỏi đúng, không thay cho khảo sát.

Nếu bạn sống lâu năm ở một khoảnh đất, hãy ghi lại những gì gặp được mỗi lần đào: ở độ sâu bao nhiêu thì gặp sỏi đỏ, đá ong, đá cứng; giếng đào tới đâu thì có nước. Những ghi chép như vậy rất có ích cho chính bạn và người hàng xóm khi cần làm công trình về sau.

Câu hỏi thường gặp

Tuy Đức có núi lửa không?

Nền đá của vùng là bazan do núi lửa phun trào trong các thời kỳ địa chất gần, nên đúng là vùng nằm trên một cao nguyên núi lửa. Tuy nhiên, những dấu tích núi lửa và hang động nổi bật của Đắk Nông cũ chủ yếu ở vùng Krông Nô. Núi lửa trong vùng đã ngừng hoạt động từ rất lâu.

Đá ong và sỏi đỏ là gì?

Đó là sản phẩm của quá trình sắt di chuyển rồi kết tủa trong đất phong hoá từ bazan, tạo thành hạt hoặc khối cứng màu nâu đỏ. Sỏi đỏ là các hạt kết von lẫn trong đất; đá ong là khối liền. Người dân thường dùng sỏi đỏ rải đường, làm nền.

Bô-xít ở Đắk Nông dùng để làm gì?

Bô-xít là quặng giàu nhôm, được chế biến thành alumin rồi thành nhôm kim loại. Tổ hợp bô-xít – alumin Nhân Cơ ở vùng Đắk R'Lấp cũ là dự án đã hoạt động. Phạm vi và kế hoạch khai thác các vùng quặng khác theo quy hoạch khoáng sản của nhà nước.

Làm sao biết đất mình có nằm trong vùng quy hoạch bô-xít?

Hỏi chính quyền xã hoặc cơ quan quản lý tài nguyên môi trường của tỉnh Lâm Đồng, đề nghị cung cấp thông tin quy hoạch liên quan tới thửa đất. Không nên dựa vào lời môi giới hay tin đồn.

Nhặt đá bazan, đào sỏi đỏ trong vườn mình đem bán có được không?

Khoáng sản, kể cả đá, sỏi làm vật liệu xây dựng, thuộc quản lý của nhà nước; khai thác để bán phải có giấy phép. Dùng một ít trong khuôn viên nhà mình khác với khai thác thương mại. Khi không chắc, hãy hỏi chính quyền xã.

Công viên địa chất Đắk Nông có gồm Tuy Đức không?

Công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông được UNESCO công nhận năm 2020, với các điểm nổi bật chủ yếu ở vùng Krông Nô, Đắk Mil và quanh Gia Nghĩa. Phạm vi chính xác và việc Tuy Đức có điểm di sản nào hay không nên hỏi ban quản lý công viên địa chất.