Bên cạnh nhịp hai mùa quen thuộc, vùng Tuy Đức thỉnh thoảng gặp những năm thời tiết lệch hẳn: mùa khô kéo dài và gay gắt hơn, mưa đến muộn, hoặc ngược lại là mưa trái mùa trút xuống giữa mùa thu hoạch. Nguyên nhân thường gắn với các hiện tượng khí hậu quy mô lớn như El Niño và La Niña, cộng với xu hướng biến đổi khí hậu và sự suy giảm rừng ở chính địa phương.
Những năm như vậy là năm người làm vườn nhớ lâu nhất. Bài này giải thích các hiện tượng đứng sau thời tiết bất thường, những năm hạn nặng được ghi nhận rộng rãi ở Tây Nguyên, dấu hiệu theo dõi sớm, và cách hộ gia đình, thôn xóm thích ứng. Các con số thiệt hại cụ thể không được nêu vì chênh nhau giữa các nguồn.
El Niño và La Niña: hai “công tắc” của thời tiết Tây Nguyên
El Niño là hiện tượng nước mặt vùng xích đạo trung và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường trong nhiều tháng; La Niña là trạng thái ngược lại, nước ở vùng này lạnh hơn bình thường. Hai trạng thái này làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên diện rộng, và Đông Nam Á là một trong những khu vực chịu ảnh hưởng rõ.
Theo các đánh giá của cơ quan khí tượng, trong những năm El Niño, Việt Nam nói chung có xu hướng ít mưa hơn, nắng nóng hơn; ở Tây Nguyên, mùa khô thường kéo dài, thiếu hụt mưa, hạn hán gay gắt hơn. Những năm La Niña thì có xu hướng ngược lại: mưa nhiều hơn, mùa mưa có thể kéo dài, mưa trái mùa xuất hiện nhiều hơn.
Cần hiểu đây là xu hướng, không phải luật cứng. Không phải năm El Niño nào cũng hạn nặng ở Tuy Đức, và hạn có thể xảy ra cả năm không có El Niño. Nhưng khi cơ quan khí tượng thông báo khả năng El Niño hình thành, người làm vườn ở Tây Nguyên có lý do để chuẩn bị nước sớm hơn.
Các hiện tượng này lặp lại không đều, thường cách nhau vài năm, mỗi đợt kéo dài khoảng một năm hoặc hơn, và cường độ mỗi lần khác nhau. Các cơ quan khí tượng trong và ngoài nước theo dõi nhiệt độ mặt biển liên tục và thường đưa ra cảnh báo trước nhiều tháng. Đó là một lợi thế: hạn liên quan El Niño thường “báo trước”, khác với một trận lốc đến trong mười phút.
Những năm hạn được nhắc nhiều ở Tây Nguyên
Mùa khô 2015 – 2016, gắn với một đợt El Niño mạnh, được ghi nhận rộng rãi là một trong những đợt hạn nặng nhất ở Tây Nguyên trong nhiều thập kỷ. Nhiều hồ chứa cạn, suối khô, hàng loạt diện tích cà phê, hồ tiêu thiếu nước tưới, nhiều nơi thiếu cả nước sinh hoạt. Người làm vườn ở vùng Đắk Nông cũ vẫn lấy năm này làm mốc khi kể chuyện hạn.
Sau đó, một số mùa khô khác cũng được báo chí và chính quyền địa phương ghi nhận là gay gắt ở nhiều nơi trên Tây Nguyên, khi mưa đến muộn hoặc nắng nóng kéo dài. Mức độ ở từng xã khác nhau nhiều tuỳ nguồn nước tại chỗ, nên kinh nghiệm của chính người dân trong vùng là nguồn tham khảo sát thực nhất.
Điểm chung của các đợt hạn là thiệt hại không chỉ nằm ở năm hạn. Cây lâu năm bị thiếu nước nặng có thể suy kiệt, mất năng suất cả năm sau; vườn phải trồng lại thì mất nhiều năm mới cho thu. Hạn ở cao nguyên vì vậy là chuyện của nhiều năm, không phải của một mùa.
Hạn cũng để lại hệ quả xã hội: nợ vay đầu tư vườn khó trả, người trẻ rời đi làm thuê xa, giếng khoan mới mọc lên dày đặc sau mỗi đợt hạn rồi lại cạn nhanh hơn ở đợt sau. Nhiều gia đình kể lại năm hạn như kể một biến cố, và chính những ký ức ấy là lý do người lớn tuổi trong vùng luôn nhắc con cháu đào ao, giữ nước, đừng dồn hết vốn vào một loại cây.
Mưa trái mùa: khi mưa đến sai lúc
Ngược với hạn là mưa trái mùa: những đợt mưa lớn xuất hiện giữa mùa khô, thường vào khoảng cuối năm hoặc đầu năm. Với người dân nói chung, mưa trái mùa làm mát trời, bổ sung nước. Nhưng với nhà vườn đang thu hoạch, nó có thể là rắc rối lớn: nông sản đang phơi bị ướt, khó khô, dễ mốc; đường vào vườn lầy đúng lúc cần chở hàng ra.
Mưa trái mùa còn có thể làm rối nhịp sinh trưởng của cây. Với những cây cần một giai đoạn khô để phân hoá mầm hoa rồi một đợt nước để nở hoa đồng loạt, một trận mưa sai thời điểm có thể làm hoa nở lệch, ra không đều. Chi tiết về ảnh hưởng tới từng loại cây và cách xử lý thuộc chuyên mục cây công nghiệp.
Trong những năm La Niña, khả năng gặp mưa trái mùa và mùa mưa kéo dài tăng lên. Theo dõi dự báo mùa giúp nhà vườn chuẩn bị bạt che, sân phơi có mái, hoặc liên hệ trước với nơi sấy, thu mua để không bị động.
Biến đổi khí hậu và mất rừng: phần “nền” phía sau
Xu hướng dài hạn. Các báo cáo về biến đổi khí hậu cho Việt Nam nhìn chung ghi nhận nhiệt độ có xu hướng tăng và các hiện tượng cực đoan có xu hướng nhiều hơn. Cụ thể cho từng vùng nhỏ như Tuy Đức thì chưa có số liệu riêng phổ biến; nói chung chung là đủ, nói chi tiết thì cần nguồn chuyên ngành.
Rừng mất, nước khó giữ. Rừng đầu nguồn giống một miếng bọt biển: hút nước mùa mưa, nhả từ từ vào mùa khô. Khi phần lớn rừng ở vùng Tuy Đức đã chuyển thành vườn, khả năng điều tiết này giảm. Cùng một lượng mưa, nước chảy đi nhanh hơn, suối cạn sớm hơn.
Nhu cầu nước tăng. Vườn cây cần tưới mùa khô ngày càng nhiều, giếng khoan ngày càng sâu. Khi nhu cầu tăng trong khi nguồn bổ cập giảm, một mùa khô bình thường cũng có thể trở nên căng thẳng.
Kết quả. Hạn ở vùng Tuy Đức là kết quả cộng dồn của thời tiết bất thường, xu hướng khí hậu và cách con người dùng đất, nước. Không thể đổ hết cho “trời”, và cũng vì thế có những việc con người làm được.
Dấu hiệu theo dõi sớm một mùa khô khó khăn
Không ai dự báo chắc được mùa khô năm tới, nhưng có những tín hiệu đáng để ý từ vài tháng trước:
- Thông báo của cơ quan khí tượng về khả năng El Niño hình thành hoặc dự báo mùa khô thiếu hụt mưa cho khu vực Tây Nguyên.
- Mùa mưa năm trước kết thúc sớm hoặc tổng lượng mưa ít hơn hẳn mọi năm: đất và nước ngầm vào mùa khô với “vốn” thấp.
- Mực nước giếng, ao đầu mùa khô đã thấp hơn cùng thời điểm các năm trước.
- Suối quen thuộc cạn sớm hơn thường lệ vài tuần.
- Hồ chứa thuỷ lợi trong vùng được thông báo tích nước thấp hơn thiết kế.
Khi thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc, đó là lúc nên lên phương án nước sớm: trữ thêm, ưu tiên nước sinh hoạt, bàn với hàng xóm về chia nước, tránh những khoản đầu tư cần nhiều nước ngay trong mùa khô đó.
Thích ứng ở cấp hộ gia đình và thôn xóm
Ở cấp hộ gia đình, nguyên tắc chung là trữ nước khi có và dùng nước có kế hoạch khi thiếu. Bồn, bể chứa nước mưa cho sinh hoạt; ao trữ cho vườn; giữ ẩm đất bằng lớp phủ hữu cơ; ưu tiên cứu cây lâu năm hơn mở rộng diện tích. Những kỹ thuật cụ thể như tưới tiết kiệm, chọn giống, tỉa cành được bàn ở chuyên mục cây công nghiệp.
Ở cấp thôn xóm, kinh nghiệm cho thấy chia nước theo thoả thuận, lịch bơm luân phiên trên cùng một con suối, cùng nhau nạo vét đập nhỏ trước mùa khô giúp giảm mâu thuẫn hơn là mỗi nhà tự khoan, tự bơm. Chính quyền xã thường có vai trò điều phối khi nguồn nước chung căng thẳng.
Ở cấp vùng, giữ những khoảnh rừng còn lại, trồng lại rừng đầu nguồn, quản lý khai thác nước ngầm là những việc dài hạn. Chúng không giải quyết được hạn năm nay, nhưng quyết định vùng Tuy Đức sẽ chịu đựng được những mùa khô tương lai đến mức nào.
Tự ghi chép thời tiết: dữ liệu quý nhất của một vùng
Vùng Tuy Đức không có trạm khí tượng ở từng xã, nên những thay đổi nhỏ của khí hậu tại chỗ thường chỉ nằm trong trí nhớ người dân, và trí nhớ thì hay lẫn. Một cuốn sổ ghi chép đơn giản có thể thay đổi điều đó: ngày có trận mưa đầu mùa, ngày mưa cuối mùa, ngày suối gần nhà cạn, mực nước giếng đo bằng sợi dây đánh dấu vào đầu mỗi tháng, ngày cây trổ hoa.
Ghi đều trong năm năm, mười năm, cuốn sổ trở thành dữ liệu thật của chính khoảnh đất ấy: mùa mưa có đang đến muộn đi không, giếng có đang hạ dần qua các năm không, năm nào hạn nặng nhất. Một ống đo mưa đơn giản đặt ngoài sân còn giúp biết chính xác mỗi trận mưa được bao nhiêu.
Những ghi chép này giúp ra quyết định tốt hơn: đào ao lớn hơn, khoan giếng hay không, có nên trồng thêm cây cần nhiều nước. Gom ghi chép của nhiều hộ trong thôn lại, đó là bức tranh khí hậu địa phương mà không cơ quan nào có sẵn.
Khi hạn đã đến: những điều nên nhớ
Khi hạn đã thành thật, ưu tiên số một là nước ăn uống, sinh hoạt cho người và gia súc. Nếu nước giếng có mùi, màu lạ khi xuống thấp, hãy lắng lọc, đun sôi trước khi dùng, và hỏi trạm y tế nếu nghi nước nhiễm bẩn.
Nắng nóng kéo dài cũng ảnh hưởng sức khoẻ, nhất là với người làm vườn ngoài trời. Làm việc vào sáng sớm, chiều muộn; nghỉ trong bóng râm giờ trưa; uống đủ nước; để ý dấu hiệu say nắng ở người lớn tuổi và trẻ nhỏ. Khi có dấu hiệu bất thường, đưa đến cơ sở y tế.
Cuối cùng, theo dõi thông báo của chính quyền về hỗ trợ khi thiên tai. Nhà nước có các cơ chế hỗ trợ cho người dân bị thiệt hại do hạn hán theo quy định; điều kiện, mức hỗ trợ và cách làm hồ sơ do chính quyền xã hướng dẫn, nên hỏi trực tiếp thay vì nghe đồn.
Câu hỏi thường gặp
El Niño là gì và ảnh hưởng tới Tuy Đức thế nào?
El Niño là hiện tượng nước mặt vùng xích đạo Thái Bình Dương ấm lên bất thường, làm thay đổi hoàn lưu khí quyển. Ở Tây Nguyên, những năm El Niño có xu hướng ít mưa, mùa khô kéo dài và gay gắt hơn. Đây là xu hướng, không phải năm nào cũng giống nhau.
Năm nào Tây Nguyên hạn nặng nhất?
Mùa khô 2015 – 2016, gắn với El Niño mạnh, được ghi nhận rộng rãi là một trong những đợt hạn nặng nhất ở Tây Nguyên trong nhiều thập kỷ. Một số mùa khô sau đó cũng gay gắt ở nhiều nơi, mức độ khác nhau theo từng vùng.
Mưa trái mùa có lợi hay có hại?
Có cả hai. Mưa giữa mùa khô bổ sung nước, làm mát trời, nhưng nếu rơi đúng mùa thu hoạch thì làm nông sản đang phơi bị ướt, khó khô, đường vào vườn lầy, và có thể làm cây ra hoa lệch thời điểm.
Lấy thông tin dự báo mùa ở đâu?
Từ cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và đài khu vực Tây Nguyên, qua các bản tin dự báo khí hậu theo tháng và theo mùa. Chính quyền địa phương và ngành nông nghiệp thường cũng phổ biến lại các cảnh báo hạn, mưa lớn.
Mất rừng có làm hạn nặng hơn không?
Rừng giữ nước mùa mưa và nhả dần vào mùa khô. Khi rừng đầu nguồn mất, nước chảy đi nhanh hơn, suối cạn sớm hơn, nên cùng một mùa khô có thể trở nên căng thẳng hơn. Mất rừng không gây ra El Niño, nhưng làm tác động của hạn nặng thêm ở cấp địa phương.
Bị thiệt hại do hạn thì có được hỗ trợ không?
Nhà nước có cơ chế hỗ trợ người dân bị thiệt hại do thiên tai, trong đó có hạn hán, theo quy định hiện hành. Điều kiện và mức hỗ trợ do chính quyền xã hướng dẫn khi có đợt thiên tai; hãy hỏi trực tiếp và giữ lại bằng chứng thiệt hại.