Vùng Tuy Đức có nhiều suối chảy qua những thung lũng giữa các dải đồi đất đỏ, và trên các suối đó có những thác nhỏ, gờ đá bazan, vũng nước trong rừng. Phần lớn chưa được làm thành điểm tham quan: không có lối đi lát đá, không lan can, không người trông. Muốn đến, cách chắc nhất là hỏi người địa phương và đi cùng người biết đường.
Bài này không đưa danh sách tên thác, vì nhiều nơi được gọi theo tên suối, tên rẫy hay tên chủ đất, mỗi người gọi một kiểu, và có nơi nằm trong rừng được bảo vệ hoặc sát khu vực biên giới. Thay vào đó là cách tìm, cách chọn mùa, cách đọc dòng nước và những quy tắc an toàn mà người đi suối lâu năm ở Tây Nguyên vẫn giữ. Mùa mưa, thác đẹp nhất cũng là lúc thác nguy hiểm nhất.
Thác ở vùng đất đỏ khác thác ở núi đá thế nào
Trên cao nguyên bazan, nước mưa thấm nhanh xuống lớp đất đỏ dày rồi rỉ ra ở chân đồi, gom thành suối. Nơi dòng suối gặp lớp đá bazan cứng lộ ra, nước đổ xuống thành bậc, có chỗ cao vài mét, có chỗ chỉ là chuỗi ghềnh. Đá bazan sẫm màu, nhiều khi nứt thành khối, thành cột, tạo ra những vách và hốc khá đẹp.
Vì nguồn nước dựa vào mưa, lưu lượng thác thay đổi rất mạnh theo mùa. Cao điểm mùa khô có thác chỉ còn vài dòng nhỏ chảy trên vách, vũng nước dưới chân cạn và đọng lá. Giữa mùa mưa, cũng thác đó có thể thành một màn nước đục đỏ màu đất, gầm vang, không thể lại gần.
Lớp đất đỏ trên sườn dốc dễ trôi khi mưa lớn, nên nước suối mùa mưa thường đục và mang theo cành cây, đất đá. Lối đi xuống thác thường là đường mòn đất, mùa khô bụi, mùa mưa trơn như đổ mỡ. Hiểu ba điều này, lưu lượng theo mùa, nước đục kéo theo vật trôi, và lối đi đất trơn, là đã nắm được phần lớn rủi ro của thác vùng này.
Cách tìm một con thác khi chưa biết tên
Không có biển chỉ dẫn thì phải dựa vào người. Cách hỏi đúng giúp bạn tìm được nơi đáng đến và tránh nơi không nên đến:
- Hỏi ở chỗ nghỉ, quán cà phê, cây xăng gần trung tâm xã: "Gần đây có suối, thác nào người trong vùng hay ra không?" Câu hỏi mở thế này được trả lời thật hơn câu hỏi theo tên lấy từ mạng.
- Hỏi tiếp hai điều: đường vào có đi xe máy được tới đâu, đoạn đi bộ dài bao lâu. Người địa phương thường ước lượng theo thời gian, không theo cây số.
- Hỏi thác đó có nằm trong rừng phòng hộ, rừng đặc dụng hay gần khu vực biên giới không, và có cần báo ai không. Nếu câu trả lời là có, làm theo hướng dẫn đó.
- Nhờ giới thiệu một người dẫn đường quen lối, thường là người trong xóm gần đó. Thoả thuận rõ công dẫn đường trước khi đi.
- Hỏi về đường qua vườn nhà ai, có cần xin phép chủ vườn không. Nhiều lối xuống suối đi xuyên qua rẫy cà phê, tiêu của các gia đình.
- Trước hôm đi, hỏi lại tình hình mưa mấy ngày gần nhất ở thượng nguồn. Người dẫn đường biết rõ suối nào lên nhanh sau mưa.
Đừng chỉ dựa vào ghim định vị trên mạng. Ghim có thể sai vị trí, dẫn vào đường cụt trong rẫy, hoặc dẫn ra gần biên mà người đăng không biết là khu vực hạn chế.
Mùa nước của thác trong năm
Mỗi thời điểm cho một gương mặt khác của thác. Bảng dưới là khung chung cho cao nguyên vùng này, từng suối có thể lệch:
| Giai đoạn | Dòng thác | Đường vào | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Đầu mùa mưa | Nước bắt đầu lên, có khi lên rất nhanh sau trận lớn | Bắt đầu trơn, lầy | Khó đoán, nên thận trọng |
| Giữa mùa mưa | Nước lớn, đục, nhiều vật trôi | Trơn, có đoạn sạt, vắt nhiều | Không nên tới gần chân thác |
| Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô | Nước còn nhiều, trong dần | Khô dần, dễ đi hơn | Thời điểm đẹp và an toàn nhất |
| Giữa mùa khô | Nước vừa, trong | Khô, bụi | Dễ đi, cảnh dịu |
| Cuối mùa khô | Thác có thể chỉ còn rỉ nước | Khô, nắng | Đi để xem vách đá, không phải xem nước |
Khoảng chuyển từ mùa mưa sang mùa khô thường là lúc nhiều người địa phương rủ nhau ra suối: nước vẫn trắng xoá trên vách nhưng không còn đục ngầu, đường mòn đã đỡ trơn. Nếu chỉ chọn một thời điểm, chọn lúc này.
Dấu hiệu nước sắp lên và phải rời đi ngay
Nước đổi màu nhanh. Đang trong bỗng ngả vàng, đỏ màu đất nghĩa là phía trên đã có mưa và đất bị cuốn xuống. Đừng đợi xem nước lên tới đâu.
Có lá, cành, rác trôi nhiều bất thường. Vật trôi xuất hiện dồn dập là dấu hiệu dòng chảy phía trên đang mạnh lên.
Tiếng thác to dần dù trời chỗ bạn chưa mưa. Mưa trên đầu nguồn có thể cách bạn khá xa. Tiếng nước gầm mạnh hơn trong vài phút là lý do đủ để quay lên.
Mây đen dồn về phía thượng nguồn. Mưa chiều ở Tây Nguyên đến nhanh. Thấy mây đen kéo về từ hướng suối chảy tới thì thu dọn và đi, đừng chờ hạt mưa đầu tiên.
Mực nước liếm lên đá vừa đứng lúc nãy. Hòn đá khô bạn vừa ngồi giờ ướt, nghĩa là nước đã lên. Rời khỏi lòng suối, lên chỗ cao, không băng qua suối khi nước đang lên.
Những quy tắc giữ an toàn ở thác
Phần lớn tai nạn ở thác xảy ra với người khoẻ mạnh, tự tin và không để ý những điều nhỏ. Các quy tắc dưới đây không mới, nhưng ai giữ đủ thì gần như tránh được mọi chuyện đáng tiếc:
- Không bơi ở vũng ngay dưới chân thác. Nước đổ xuống tạo dòng xoáy và dòng chảy ngược kéo người xuống đáy, kể cả người bơi giỏi.
- Không đứng ở mép vách hay trên đá phủ rêu để chụp ảnh. Rêu trên đá bazan ướt trơn hơn mặt kính.
- Mang giày đế bám, cổ cao càng tốt. Dép tông là nguyên nhân của rất nhiều cú trượt chân.
- Không đi một mình. Có ít nhất một người ở chỗ an toàn khi những người khác xuống gần nước.
- Không uống rượu bia trước và trong khi ở thác.
- Báo cho người ở nhà nghỉ hoặc người thân biết bạn đi thác nào, dự định về lúc mấy giờ.
- Không băng qua suối khi nước ngang gối và chảy xiết; nếu đã sang bờ bên kia mà nước lên, ở lại chỗ cao chờ nước rút.
- Trẻ nhỏ phải được người lớn giữ trong tầm tay, không để chơi gần mép nước.
Lối đi, vắt, côn trùng và cách ứng xử với rừng quanh thác
Đường xuống thác thường dốc, đất đỏ trộn sỏi, có rễ cây chắn ngang. Đi xuống chậm, bước ngang sườn dốc, bám cây chắc chứ không bám cây mục hay dây leo. Gậy tre hoặc gậy gấp giúp giữ thăng bằng nhiều hơn người ta nghĩ, nhất là đoạn xuống.
Mùa mưa, vắt bám rất nhiều trên lá ẩm và cỏ ven lối. Mang tất dài, buộc ống quần, kiểm tra chân sau mỗi đoạn. Nếu bị vắt bám, đừng giật mạnh; chờ nó tự rời hoặc làm theo cách người dẫn đường chỉ, sau đó rửa sạch vết cắn. Ngoài vắt còn có ong, kiến, đôi khi có rắn; đi theo lối, nhìn chỗ đặt tay chân, không thò tay vào hốc đá.
Rừng quanh thác nhiều khi là rừng có chủ quản lý. Không chặt cây làm gậy, không bẻ lan, không đốt lửa khi chưa được phép, không mang theo bất kỳ con vật nào bắt được ở suối. Những chỗ tưởng hoang sơ thật ra là nơi lấy nước, nơi tắm giặt của buôn gần đó; giữ sạch nơi ấy là giữ nước cho người ta dùng.
Khi có người gặp nạn ở thác
Tai nạn ở thác thường là trượt ngã gây chấn thương, đuối nước, hoặc bị nước lên cô lập bên kia suối. Việc đầu tiên luôn là giữ an toàn cho chính người cứu: không nhảy xuống vũng xoáy để kéo người, vì rất nhiều vụ chết đuối kép xảy ra theo cách đó. Đưa sào, cành cây dài, dây, áo buộc nối lại, hoặc ném vật nổi như can nhựa rỗng, ba lô có đồ nhẹ cho người dưới nước bám.
Người ngã trên đá, nghi chấn thương cột sống hay gãy xương thì không cố khiêng lên dốc khi không có cáng và đủ người; giữ ấm, giữ yên tư thế, che mưa nắng và gọi người hỗ trợ. Cấp cứu y tế là 115, nhưng xe cấp cứu khó vào tận chân thác; thực tế phải nhờ người trong xóm, chính quyền xã, lực lượng tại chỗ khiêng ra đường lớn. Người dẫn đường địa phương biết gọi ai nhanh nhất, đó là thêm một lý do để đi cùng họ.
Trước khi xuống thác, cả nhóm nên thống nhất ai giữ điện thoại có sóng tốt nhất, ai biết bơi, ai mang túi sơ cứu, và điểm hẹn nếu lạc nhau. Mấy việc này chỉ mất hai phút bàn trên đường đi, nhưng khi có chuyện, chúng quyết định mọi người phản ứng nhanh hay lúng túng.
Nếu bị nước lên chặn đường về, ở lại chỗ cao và khô, gom người lại một chỗ, giữ điện thoại để liên lạc, chờ nước rút. Suối vùng này thường lên nhanh và rút cũng tương đối nhanh sau khi mưa dứt; liều băng suối khi nước còn đục và xiết là quyết định nguy hiểm nhất có thể làm.
Chụp ảnh thác mà không liều mạng
Những tấm ảnh thác đẹp nhất hầu như không chụp từ mép vách hay từ hòn đá giữa dòng. Đứng lùi lại, ở bờ khô, chọn chỗ có thể nhìn thấy cả dòng nước lẫn khung rừng xung quanh, thường được bố cục tốt hơn và an toàn hơn nhiều. Ống kính góc rộng hay chế độ chụp toàn cảnh trên điện thoại đủ để thu trọn thác nhỏ từ khoảng cách vừa phải.
Muốn có dòng nước mềm như lụa, cần tốc độ chụp chậm và giữ máy thật yên: tựa máy vào đá khô, vào ba lô, hoặc dùng chân máy nhỏ. Trời âm u, mây mỏng là lúc chụp thác dễ nhất vì không có mảng nắng chói trên đá ướt. Giữa trưa mùa khô, thác nhỏ dễ thành một vệt trắng cháy sáng trên vách đen.
Hơi nước và bụi nước gần chân thác làm ướt ống kính, thiết bị dễ hỏng; mang khăn khô, túi chống nước. Điều cuối cùng nhưng quan trọng: không bao giờ lùi lại phía sau để lấy khung hình khi chưa nhìn chỗ đặt chân. Phần lớn cú ngã ở thác xảy ra lúc người ta đang nhìn vào màn hình.
Câu hỏi thường gặp
Có tên thác cụ thể nào ở Tuy Đức nên đến không?
Tên gọi các thác trong vùng không thống nhất, nhiều nơi gọi theo tên suối hoặc tên rẫy, và tình trạng đường vào thay đổi theo mùa. Cách chắc nhất là hỏi người địa phương ở trung tâm xã hoặc nơi nghỉ về thác đang đi được vào thời điểm bạn tới, đi cùng người dẫn đường quen lối.
Mùa mưa có nên đi thác ở Tuy Đức không?
Có thể đi vào ngày nắng, buổi sáng, nhưng phải chấp nhận rủi ro cao hơn: nước lên nhanh, lối đi trơn, nhiều vắt. Không xuống lòng suối, không đứng gần chân thác, rời đi ngay khi nước đổi màu. Người chưa có kinh nghiệm đi suối nên chọn cuối mùa mưa hoặc đầu mùa khô.
Thác nằm gần biên giới thì có được đến không?
Tuỳ vị trí và quy định của khu vực biên giới tại thời điểm đó. Có nơi đi được nhưng cần trình báo, có nơi người ngoài không được vào. Hỏi đồn biên phòng hoặc chính quyền xã trước khi đi, đừng dựa vào việc người khác đã từng đến hay ảnh đăng trên mạng.
Có nên tắm ở vũng nước dưới thác không?
Vũng ngay chân thác có dòng xoáy và đáy đá không nhìn thấy, rất nguy hiểm. Nếu muốn ngâm chân hay tắm, chọn đoạn suối nước chảy chậm, nông, đáy thấy rõ, cách xa chân thác, có người trông trên bờ, và chỉ khi nước trong, không có dấu hiệu lên.
Đi thác cần mang theo những gì?
Giày đế bám, tất dài chống vắt, áo mưa mỏng, nước uống, đồ ăn nhẹ, túi chống nước cho điện thoại, một bộ sơ cứu nhỏ, túi đựng rác và đèn pin nếu có khả năng về muộn. Để lại phần lớn đồ đạc ở xe hoặc nhà nghỉ để đi xuống dốc cho nhẹ.
Bị lạc khi đi tìm thác thì làm gì?
Dừng lại, đừng cố đi tiếp theo cảm giác. Quay lại theo lối vừa đi nếu còn nhận ra. Nếu có sóng điện thoại, gọi cho người dẫn đường hoặc nơi nghỉ, nói rõ đặc điểm chỗ đang đứng. Không đi dọc lòng suối xuống phía dưới khi trời sắp mưa, và không đi về phía biên.