Sầu riêng được trồng nhiều hơn ở Tuy Đức trong mấy năm gần đây, phần lớn xen trong vườn cà phê, một phần thay hẳn cây cũ. Cây cho trái vào khoảng giữa mùa mưa, lệch vụ với miền Tây, nhưng là cây đòi nhiều nước, nhiều vốn, kỹ thuật cao và rất kỵ úng rễ. Người chuyển đổi cần biết trước những rủi ro về bệnh, về nước tưới và về đầu ra phụ thuộc thị trường xa.
Bài không cổ vũ cũng không can ngăn chuyện trồng sầu riêng, và không nêu giá hay ước tính lợi nhuận. Mục đích là giúp người làm vườn, thương lái, người mua và người đọc hiểu vì sao cây này lan nhanh, nó đòi gì ở đất đỏ vùng biên, và những bài học mà các đợt "cây nóng" trước đây ở chính vùng này đã để lại. Phần cuối nói thêm về bơ và một số cây ăn trái khác hay trồng xen.
Vì sao sầu riêng lan nhanh trên đất cà phê
Có vài lý do thường được người trong vùng nhắc. Một là trái sầu riêng vùng Tây Nguyên chín vào khoảng giữa mùa mưa, lệch thời điểm với vùng sầu riêng miền Tây, nên có chỗ đứng riêng trên thị trường. Hai là kênh xuất khẩu trái tươi mở rộng trong những năm gần đây, kéo theo nhiều cơ sở thu mua, đóng gói lên tận vùng trồng. Ba là cây trồng xen được trong vườn cà phê, nên hộ không phải bỏ ngay nguồn thu cũ.
Cùng lúc, nhiều vườn cà phê già cần cải tạo, và sầu riêng trở thành một trong những lựa chọn được bàn tới. Câu chuyện người này người kia có thu cao lan nhanh trong xóm, tạo ra áp lực "không trồng thì thiệt". Ít ai kể về những vườn trồng xong gặp bệnh, gặp hạn hay bị gió quật đổ, vì người thất bại thường im lặng.
Đây chính là kiểu áp lực mà vùng đất đỏ đã trải qua với hồ tiêu. Nhắc lại điều này không có nghĩa sầu riêng sẽ đi theo đúng con đường đó, mà để người quyết định nhìn bằng đủ hai mắt: một bên là thu nhập, một bên là rủi ro.
Sầu riêng đòi gì ở vườn
Đất thoát nước tốt tuyệt đối. Sầu riêng rất kỵ úng rễ. Chỗ trũng, đất bí đọng nước mùa mưa là nơi bệnh rễ, bệnh thân phát triển. Nhiều vườn trồng trên mô đất cao, có rãnh thoát nước quanh gốc.
Nước tưới đủ trong mùa khô. Cây lớn cần lượng nước đáng kể trong mùa khô, nhất là giai đoạn ra hoa, đậu trái. Nguồn nước phải tính cho cả những năm hạn, không chỉ năm bình thường.
Chắn gió. Cây non dễ gãy đổ, cây đang mang trái dễ rụng khi gặp gió lớn. Hàng chắn gió và cọc chống là phần không thể thiếu ở vùng đồi trống.
Kỹ thuật điều khiển ra hoa, giữ trái. Để cây ra hoa đúng thời điểm, đậu trái và nuôi trái tới lúc chín, người trồng phải can thiệp nhiều khâu: tỉa cành, điều tiết nước, dinh dưỡng, tỉa trái. Đây là kỹ thuật học qua nhiều mùa, không thể làm theo một công thức chép lại.
Vốn và thời gian. Từ khi trồng tới khi có trái thương phẩm cần nhiều năm, và chi phí chăm sóc tăng dần theo tuổi cây. Hộ cần tính dòng tiền cho cả giai đoạn chưa có thu.
Bệnh rễ, xì mủ và chuyện "mua thuốc theo lời mách"
Một trong những bệnh được nhắc nhiều nhất trên sầu riêng ở vùng đất đỏ là bệnh do nấm gây thối rễ, chảy nhựa trên thân, người trồng hay gọi là bệnh xì mủ. Bệnh phát triển mạnh khi đất ẩm úng, rễ bị tổn thương, vườn rậm rạp ít thông thoáng. Nguyên lý phòng bệnh giống với hồ tiêu: giữ đất thoát nước, không làm tổn thương rễ, giữ vườn thoáng, tăng chất hữu cơ cho đất.
Khi vườn có vấn đề, người trồng rất dễ bị cuốn vào việc mua thuốc theo lời mách ở cửa hàng vật tư hay trên mạng. Cách làm an toàn hơn là nhận diện đúng bệnh trước, nhờ cán bộ kỹ thuật hoặc người có chuyên môn xem tận vườn, rồi mới quyết định biện pháp. Dùng thuốc sai bệnh vừa tốn tiền vừa để lại dư lượng trên trái.
Dư lượng là chuyện không nhỏ với sầu riêng xuất khẩu. Các nước nhập khẩu kiểm tra dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, chất cấm và kim loại nặng; một lô hàng không đạt có thể bị trả về, và cả vùng trồng có thể bị ảnh hưởng. Ghi chép đầy đủ những gì đã phun, bón, vào ngày nào, là thói quen bảo vệ chính người trồng.
Mã số vùng trồng và đầu ra phụ thuộc thị trường xa
Để sầu riêng tươi được xuất khẩu chính ngạch sang một số thị trường, vườn cần thuộc vùng trồng được cấp mã số và cơ sở đóng gói cũng cần mã số riêng. Mã số vùng trồng gắn với các yêu cầu về ghi chép canh tác, quản lý sinh vật gây hại, truy xuất nguồn gốc. Hộ nhỏ thường tham gia qua hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc liên kết với doanh nghiệp thu mua để đáp ứng các điều kiện này.
Điều kiện cấp và duy trì mã số do cơ quan chuyên môn về trồng trọt và bảo vệ thực vật hướng dẫn, và có thể thay đổi theo yêu cầu của nước nhập khẩu. Người trồng nên hỏi ở xã hoặc cơ quan nông nghiệp cấp tỉnh để biết quy trình hiện hành, cảnh giác với lời chào "làm mã số giúp" kèm phí không rõ ràng.
Phần lớn sầu riêng vùng đất đỏ đi theo kênh xuất khẩu trái tươi. Điều này mang lại đầu ra lớn nhưng cũng làm người trồng phụ thuộc vào chính sách của nước nhập khẩu, tốc độ thông quan ở cửa khẩu và các đợt siết kiểm tra. Khi kênh này chậm lại, giá tại vườn có thể biến động rất mạnh, và trái sầu riêng không chờ được lâu như hạt cà phê hay hạt tiêu.
Cắt trái đúng độ già: vì sao cắt non là tự hại
Sầu riêng không chín thêm đúng cách nếu bị cắt khi còn non. Trái non sau khi cắt có thể vẫn mềm ra, nhưng cơm sượng, nhạt, không có mùi đặc trưng. Khi giá đang cao hoặc đầu mùa, áp lực cắt sớm để bán trước rất lớn, và đây là nguồn của nhiều đợt phàn nàn về sầu riêng kém chất lượng.
Người trồng lâu năm xác định độ già dựa trên nhiều dấu hiệu cùng lúc: số ngày tính từ khi hoa nở, đặc điểm của từng giống, màu và độ giãn của gai, tiếng gõ vào vỏ, màu cuống. Ghi lại ngày hoa nở của từng đợt trên từng cây là cách đơn giản nhất để không đoán mò. Một cây có thể có trái của nhiều đợt hoa khác nhau, nên mỗi lần cắt là chọn từng trái chứ không cắt cả cây cùng lúc.
Cắt non gây hại theo nhiều tầng. Người mua cuối cùng thất vọng, thương lái mất khách, và tiếng của cả vùng trồng bị ảnh hưởng; các nước nhập khẩu cũng có quy định về độ già, lô hàng không đạt có thể bị trả về. Với vùng mới như Tuy Đức, giữ được tiếng "sầu riêng đủ già" là tài sản chung của mọi hộ.
Bơ và những cây ăn trái khác hay trồng xen
Ngoài sầu riêng, vườn Tuy Đức còn có nhiều cây ăn trái trồng xen trong cà phê hoặc trên bờ lô. Mỗi cây có điểm cần biết riêng:
- Bơ: trồng xen cà phê đã lâu ở vùng đất đỏ, vừa che bóng vừa cho trái vào mùa mưa. Bơ trồng từ hạt cho trái không đều; nhiều hộ chuyển sang bơ ghép để trái đồng đều, dễ bán hơn. Trái bơ chín nhanh sau khi hái, nên khâu bán phải nhanh.
- Mít, chuối, cây có múi: thường trồng nhỏ lẻ quanh nhà, bờ lô, chủ yếu cho gia đình và chợ địa phương.
- Chanh dây: có giai đoạn được trồng trên giàn ở vùng đất đỏ; cây cho trái nhanh nhưng dễ bệnh và vòng đời giàn ngắn.
- Cây ăn trái mới khác: thỉnh thoảng có những cây được giới thiệu là "cây làm giàu" kèm cây giống giá cao. Nên tìm hiểu kỹ vườn đã cho trái thật ở vùng khí hậu tương tự trước khi trồng.
Với những cây ăn trái có trái chín nhanh, khoảng cách tới nơi tiêu thụ và đường vận chuyển là yếu tố quan trọng. Vùng biên giới xa đô thị như Tuy Đức chịu thiệt ở điểm này so với vùng gần thành phố.
Sổ ghi chép vườn: việc nhỏ quyết định chuyện bán được hay không
Với sầu riêng xuất khẩu, ghi chép canh tác không còn là chuyện của nông trại lớn. Một cuốn sổ đơn giản, hoặc ghi trên điện thoại, nên có các mục sau:
- Ngày bón phân, loại phân và lượng dùng cho từng lô.
- Ngày phun thuốc, tên thuốc, đối tượng phòng trừ và thời gian cách ly ghi trên bao bì.
- Ngày hoa nở của từng đợt, để tính ngày cắt trái.
- Ngày thu hoạch, khối lượng, bán cho ai.
- Các sự cố: mưa lớn, gió đổ cây, dịch bệnh, cách đã xử lý.
Sổ ghi chép giúp tham gia vùng trồng có mã số, giúp giải trình khi lô hàng bị nghi ngờ dư lượng, và giúp chính người trồng nhìn lại năm nào làm gì thì được, làm gì thì hỏng. Nhiều hợp tác xã ở vùng đất đỏ phát sổ mẫu cho thành viên; hỏi ở xã để biết có chương trình nào đang làm.
Trước khi chuyển một phần vườn sang sầu riêng
Các câu hỏi dưới đây giúp người làm vườn tự kiểm tra trước khi quyết định, không thay cho việc bàn với cán bộ kỹ thuật và gia đình:
- Đất chỗ định trồng có đọng nước trong mùa mưa không? Đã quan sát qua ít nhất một mùa mưa chưa?
- Nguồn nước mùa khô có đủ cho cây lớn trong năm hạn không, hay chỉ đủ cho năm bình thường?
- Trong những năm chưa có trái, gia đình sống bằng nguồn nào?
- Ai trong nhà sẽ học kỹ thuật, học ở đâu, từ người nào đã làm thành công ở vùng đất tương tự?
- Vườn có thể tham gia vùng trồng có mã số qua hợp tác xã hoặc liên kết nào trong vùng không?
- Nếu đầu ra xuất khẩu chậm lại trong một mùa, mình chịu được bao lâu?
- Mình có giữ lại một phần cà phê hoặc cây khác để không dồn hết vào một cây không?
Những câu này không nhằm nói không với sầu riêng. Chúng nhằm để người làm vườn đi vào với đủ thông tin, thay vì đi theo câu chuyện của người khác.
Câu hỏi thường gặp
Sầu riêng ở Tuy Đức chín vào mùa nào?
Sầu riêng vùng Tây Nguyên thường chín vào khoảng giữa mùa mưa, lệch thời điểm so với vùng sầu riêng miền Tây. Thời điểm cụ thể tuỳ giống, cách điều khiển ra hoa và thời tiết từng năm.
Trồng sầu riêng xen cà phê có được không?
Được, và nhiều hộ ở vùng đất đỏ đang làm. Cần tính khoảng cách theo kích thước cây sầu riêng trưởng thành, vì khi lớn cây sẽ tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng với cà phê; đồng thời phải tưới và thoát nước hợp với cả hai cây.
Mã số vùng trồng sầu riêng là gì?
Là mã định danh cho vùng trồng đáp ứng các yêu cầu về ghi chép canh tác, quản lý sinh vật gây hại và truy xuất nguồn gốc, để trái được xuất khẩu chính ngạch sang một số thị trường. Thủ tục do cơ quan chuyên môn hướng dẫn và có thể thay đổi.
Vì sao sầu riêng hay bị bệnh xì mủ?
Bệnh do nấm gây hại rễ và thân phát triển mạnh khi đất ẩm úng, rễ bị tổn thương, vườn rậm. Giữ đất thoát nước, không làm tổn thương rễ và giữ vườn thông thoáng là nguyên lý phòng bệnh cơ bản.
Bơ trồng xen cà phê có lợi gì?
Bơ vừa che bóng, chắn gió một phần cho cà phê vừa cho thêm nguồn thu vào mùa mưa. Nên dùng bơ ghép để trái đồng đều, và tính đường bán nhanh vì trái bơ chín mau sau khi hái.
Có nên chặt hết cà phê để trồng sầu riêng không?
Bài không khuyên nên hay không. Người làm lâu năm thường giữ lại một phần cây cũ để không dồn hết rủi ro vào một cây, và chỉ chuyển đổi khi đã kiểm tra kỹ đất, nước, vốn, kỹ thuật và đầu ra.