Muốn thấy đời sống vùng đất đỏ Tuy Đức rõ nhất, hãy đến vào mùa thu hoạch và xin theo một nhà vườn quen trong một buổi hay một ngày: cuối năm hái cà phê, đầu năm hái tiêu và nhặt điều, giữa năm có vườn thu mắc ca, sầu riêng. Đây không phải dịch vụ du lịch, mà là ngày làm việc thật của một gia đình; bạn là người được cho đi theo, nên phải biết làm phụ sao cho không vướng và giữ an toàn cho mình.
Bài này nói về việc đi theo, không đi sâu vào kỹ thuật canh tác, vốn đã có ở mục cây công nghiệp của trang. Bạn sẽ biết mỗi vụ diễn ra thế nào trong một ngày, làm sao để xin theo, nên mặc gì và mang gì, những việc khách làm được và những việc nên để người trong nghề, cùng vài ứng xử để chủ vườn vui lòng chứ không phải chiều khách.
Mùa vụ chính trong năm ở Tuy Đức
Thời điểm thu hoạch thay đổi theo giống, tuổi vườn, thời tiết từng năm và độ cao; bảng chỉ là khung chung để chọn lúc đến:
| Cây | Khoảng thu hoạch | Việc chính trong ngày | Khách có thể làm |
|---|---|---|---|
| Cà phê vối | Cuối năm | Hái trái, gom bao, chở về sân phơi | Hái phụ, nhặt trái rụng, đảo cà phê trên sân |
| Hồ tiêu | Khoảng đầu năm | Hái chùm trên trụ, tuốt hạt, phơi | Hái chùm thấp, tuốt hạt, đảo tiêu |
| Điều | Khoảng đầu năm, mùa khô | Nhặt trái rụng, tách hạt, phơi | Nhặt trái dưới gốc, tách hạt |
| Mắc ca | Khoảng giữa năm, tuỳ giống | Nhặt hạt rụng, tách vỏ xanh | Nhặt hạt dưới tán |
| Sầu riêng | Khoảng giữa năm, tuỳ vườn | Cắt trái, vận chuyển | Chủ yếu đứng xem, việc nặng và nguy hiểm |
| Khoai lang | Theo vụ trồng | Đào củ, phân loại, đóng bao | Nhặt củ, phân loại theo hướng dẫn |
Mùa cà phê là mùa nhộn nhịp nhất, cả vùng như chạy theo một nhịp. Nếu chỉ có một lần, chọn cuối năm; nếu muốn yên tĩnh hơn, đi đầu năm khi vườn tiêu, rẫy điều thu hoạch với nhịp chậm hơn.
Xin theo nhà vườn một ngày
Không có nơi đăng ký, nên mọi thứ dựa vào quan hệ và cách hỏi:
- Nhờ người quen trong vùng, chủ nhà nghỉ hay người bán cà phê ở chợ giới thiệu một gia đình sẵn lòng cho đi theo.
- Gọi hoặc gặp trước, nói rõ bạn muốn đi theo để biết công việc, không cần tiếp đãi, sẵn sàng làm phụ.
- Hỏi giờ ra vườn; mùa thu hoạch người ta đi từ rất sớm. Đến đúng giờ, đi xe riêng để không làm phiền việc chở người.
- Hỏi gia đình có cần bạn góp gì không. Nhiều nơi ngại nhận tiền của khách, nhưng vui khi khách mua sản phẩm của nhà, góp tiền ăn trưa hay mang chút quà.
- Thống nhất về việc chụp ảnh: chụp người làm, chụp vườn, đăng lên mạng thế nào.
- Hẹn giờ về. Đừng ở quá lâu khi bạn đã mệt và bắt đầu làm chậm người khác.
Mùa thu hoạch nhiều nhà thuê thêm người hái theo ngày. Nếu bạn ở lâu và muốn thật sự làm, có thể hỏi theo kiểu lao động thời vụ; nhưng đó là công việc thật, có giờ giấc và yêu cầu riêng, không phải chuyến đi chơi.
Một ngày hái cà phê diễn ra thế nào
Ngày hái cà phê bắt đầu khi trời còn mờ. Người hái trải bạt dưới gốc, tuốt hoặc hái từng chùm trái chín xuống bạt, rồi gom vào bao. Trái chín đỏ là chính, nhưng thực tế ở nhiều vườn trái xanh, trái chín lẫn nhau; hái chọn trái chín cho chất lượng tốt hơn nhưng tốn công hơn, mỗi nhà một cách tuỳ yêu cầu của người mua và sức lao động.
Giữa buổi nghỉ uống nước, ăn sáng muộn ngay ở rẫy. Trưa nghỉ dưới bóng cây hay về nhà. Chiều hái tiếp, rồi chở bao về sân phơi. Tối, ở nhiều nhà, việc chưa xong: cà phê trên sân phải đảo, phải che khi có mưa, có nhà đưa đi xát hay sấy.
Khách mới hái thường thấy mỏi tay, mỏi vai và cổ vì phải với cành, cúi xuống gốc liên tục; lá cà phê và cành nhỏ cứa xước tay, nhựa trái làm tay dính và thâm. Sau vài giờ, bạn sẽ hiểu vì sao một bao cà phê nhân phía sau là bao nhiêu công, và nhìn ly cà phê khác đi.
Hái tiêu có nhịp khác: chùm tiêu mọc quanh trụ, người hái đứng trên thang, tuốt chùm vào bao đeo hông, chuyển dần từ dưới lên trên. Nhặt điều thì cúi lom khom dưới tán, gom trái rụng, vặn hạt khỏi trái. Mỗi việc làm mỏi một nhóm cơ khác nhau; người theo vườn vài mùa sẽ thấy cơ thể mình "biết" được lịch nông vụ của vùng này.
Việc khách làm được và việc nên để người trong nghề
Làm được: hái chùm thấp, nhặt trái rụng. Đây là việc nhẹ, ít rủi ro, lại có ích thật: trái rụng trên đất nếu để lại sẽ thối, thành nơi sinh sâu bệnh.
Làm được: đảo cà phê, tiêu trên sân phơi. Dùng cào đảo đều để khô đồng đều; hỏi chủ nhà cách đảo và tần suất. Mang mũ, uống đủ nước vì sân phơi rất nóng.
Làm được: tách hạt điều, nhặt hạt mắc ca. Đeo găng khi tách hạt điều tươi, vì nhựa ở vỏ trái có thể gây bỏng rát da ở một số người. Nhặt mắc ca dưới tán thì để ý đầu, vì trái có thể rụng.
Nên để người trong nghề: leo thang hái tiêu trên trụ cao. Thang tre dựng vào trụ tiêu, đứng cao, tay cầm bao: người không quen rất dễ ngã.
Nên để người trong nghề: vận hành máy móc. Máy xát, máy tuốt, máy bơm, xe công nông đều có bộ phận chuyển động nguy hiểm. Đứng xa, không tò mò thò tay.
Nên để người trong nghề: cắt trái sầu riêng, mang vác nặng. Trái sầu riêng nặng và có gai, cắt trên cây hay hứng trái đều là việc của người có kinh nghiệm. Khách đứng ngoài khu vực có trái rơi.
Không làm: phun thuốc, bón phân hoá học. Đây là việc cần đồ bảo hộ và hiểu biết; thấy vườn đang phun thì tránh xa.
Mặc gì, mang gì cho một ngày ở rẫy
Rẫy mùa thu hoạch nắng, bụi hoặc ẩm sương buổi sáng. Chuẩn bị đơn giản nhưng đủ:
- Áo dài tay, quần dài vải dày vừa phải, màu tối để đỡ lộ vết nhựa và bụi đỏ.
- Mũ rộng vành hoặc nón, khăn che cổ.
- Giày hoặc ủng đế bám; đất rẫy buổi sáng có sương rất trơn.
- Găng tay vải hoặc găng tay làm vườn, nhất là khi tách hạt điều.
- Nước uống đủ cho cả buổi, ít bánh hoặc trái cây.
- Kem chống nắng, thuốc chống côn trùng.
- Một bộ đồ thay và túi nilon đựng đồ bẩn để mặc khi về.
- Thuốc riêng nếu bạn có bệnh cần mang theo, và báo cho người đi cùng biết.
Để đồ có giá trị ở nhà nghỉ. Rẫy rộng, đặt điện thoại, ví xuống gốc cây rồi đi hái tiếp là chuyện rất dễ quên.
Đồ mặc đi rẫy coi như đồ bỏ: nhựa trái cà phê, mủ điều và đất đỏ để lại vết rất khó giặt. Đừng mặc chiếc áo mình quý nhất chỉ vì muốn ảnh đẹp.
An toàn giữa rẫy và trên đường mùa vụ
Mùa thu hoạch, đường trong vùng đông xe chở nông sản: xe tải, xe công nông, xe máy chở bao chồng cao. Họ chạy theo nhịp công việc, đôi khi vội. Đi xe máy vào rẫy thì chạy chậm, nhường đường, tránh vượt ở dốc và cua; đỗ xe gọn để không chắn lối xe chở bao.
Trong rẫy, côn trùng như ong, kiến vàng, kiến lửa làm tổ trong tán cây có thể đốt khi bạn chạm vào cành. Kiến vàng trên cây cà phê, cây điều không hiếm; nhìn trước khi đưa tay vào tán. Người dị ứng với côn trùng đốt nên báo trước cho người đi cùng và mang theo thứ bác sĩ đã dặn.
Sân phơi giữa trưa có thể rất nóng, phản chiếu nắng lên mặt. Đừng ở lâu trên sân không mũ; say nắng thường đến lúc người ta mải làm, không để ý. Chiều về, rửa tay kỹ trước khi ăn, nhất là sau khi tiếp xúc với trái, hạt, bao bì trong vườn.
Mua nông sản tận vườn: ủng hộ đúng cách
Sau một ngày theo vườn, nhiều người muốn mua ít cà phê, tiêu, điều, mắc ca mang về. Mua tận nhà là cách ủng hộ thiết thực, nhưng hãy hỏi chủ nhà có muốn bán lẻ không; có nhà đã bán trọn cho thương lái, có nhà để lại một phần rang xay cho gia đình và người quen.
Hỏi rõ sản phẩm là gì: cà phê nhân hay đã rang, rang thế nào, có pha trộn gì không; tiêu phơi bao lâu; hạt điều đã sơ chế chưa. Đồ nhà làm thường không có nhãn mác, hạn dùng in sẵn, nên mua lượng vừa dùng, mang về bảo quản cẩn thận. Phần cách chọn và cất giữ từng loại có ở mục ẩm thực và đặc sản của trang.
Đừng mặc cả gắt chỉ vì đã giúp một buổi. Một buổi làm phụ của khách thường chậm và còn làm người ta mất công hướng dẫn; mua với giá người bán đề nghị, cảm ơn, và giữ liên lạc để mua tiếp lần sau là cách đáp lại đúng nhất.
Một ngày làm phụ giúp hiểu thêm gì về nghề
Giá trị lớn nhất của một ngày theo nhà vườn không nằm ở mấy ký trái bạn hái được, mà ở những câu chuyện quanh công việc. Hỏi chủ vườn năm nay thuê người hái có khó không, người hái đến từ đâu, trả công theo ngày hay theo lượng, bạn sẽ thấy cả một dòng lao động thời vụ chảy về vùng mỗi mùa. Phần lớn chủ vườn sẵn lòng kể, chỉ cần không hỏi theo kiểu soi thu nhập.
Hỏi về chuyện hái chọn trái chín hay hái tuốt, phơi trên sân hay đưa đi sấy, bán tươi hay bán nhân, bạn sẽ hiểu vì sao cùng một vùng mà chất lượng cà phê khác nhau, và vì sao người trồng không phải lúc nào cũng chọn cách cho hạt ngon nhất: còn phụ thuộc người mua, công lao động và thời tiết những ngày phơi.
Ở vườn trồng xen nhiều cây, hỏi vì sao họ xen sầu riêng, mắc ca, tiêu vào vườn cà phê, mỗi cây thu vào mùa nào, công chia ra sao trong năm. Những câu trả lời ấy cho thấy người nông dân vùng biên phải tính toán thế nào trước giá cả lên xuống và thời tiết thất thường. Bạn rời rẫy với đôi tay mỏi, nhưng hiểu vùng đất này hơn mọi bài giới thiệu.
Câu hỏi thường gặp
Có tour trải nghiệm thu hoạch cà phê ở Tuy Đức không?
Hoạt động này ở Tuy Đức chủ yếu dựa vào quan hệ quen biết với nhà vườn, không phổ biến dưới dạng tour có lịch cố định. Nếu nơi nào có tổ chức dịch vụ thì hỏi trực tiếp thông tin tại thời điểm đó. Cách thường gặp hơn là nhờ người quen giới thiệu một gia đình sẵn lòng cho theo.
Đi theo hái cà phê có được trả công không?
Khách đi theo một buổi để trải nghiệm thường không được tính công, vì phần lớn thời gian người ta phải hướng dẫn. Nếu bạn làm thật như lao động thời vụ nhiều ngày, đó là thoả thuận công việc với chủ vườn, có giờ giấc và yêu cầu riêng, cần nói rõ từ đầu.
Trẻ em có nên đi theo vào rẫy không?
Trẻ lớn có người lớn kèm sát có thể nhặt trái rụng, đảo cà phê trên sân một lúc ngắn. Không cho trẻ lại gần máy móc, thang tre, xe công nông, sân phơi giữa trưa. Trẻ nhỏ nên ở nhà hoặc chỉ đứng xem ở chỗ có bóng mát.
Nhựa vỏ điều có nguy hiểm không?
Dầu trong vỏ hạt điều tươi có thể gây kích ứng, bỏng rát da ở nhiều người. Đeo găng khi tách hạt, không đưa tay lên mặt, mắt khi đang làm, rửa tay kỹ sau đó. Nếu da bị phồng rộp, đau nhiều, nên đến cơ sở y tế để được xử lý.
Mùa thu hoạch có dễ tìm chỗ nghỉ ở Tuy Đức không?
Mùa cà phê thương lái, lao động thời vụ đổ về nhiều, nhà nghỉ ở trung tâm có thể kín. Nên hỏi chỗ trước khi đến, nhất là cuối tuần. Nếu có người quen trong vùng, hỏi họ giới thiệu chỗ ở gần khu vườn mình định theo.
Có thể chụp ảnh người đang hái cà phê không?
Nên hỏi trước, nhất là khi chụp cận mặt. Nhiều người hái thuê không thích bị chụp khi đang làm việc mệt nhọc. Chụp tay, trái, bao cà phê, toàn cảnh rẫy thường ít gây phiền hơn. Nếu đăng ảnh, đừng gắn tên hay vị trí nhà người ta khi chưa được đồng ý.