Mắc ca có mặt ở Tuy Đức chủ yếu dưới dạng cây trồng xen trong vườn cà phê, một số nơi trồng thành vườn riêng. Cây hợp đất đỏ thoát nước tốt và khí hậu hai mùa của vùng, nhưng đòi mấy điều mà người mới hay bỏ qua: phải dùng cây ghép từ dòng đã chọn lọc, trồng xen nhiều dòng để thụ phấn chéo, có chắn gió, và kiên nhẫn chờ nhiều năm mới có sản lượng đáng kể.
Hạt mắc ca chín rụng vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa; sau khi nhặt phải tách vỏ xanh và sấy đúng cách thì hạt mới giữ được chất lượng. Bài dưới đây đi qua từng khâu theo góc người trồng ở Tuy Đức. Bài không nêu giá hạt, không ước tính lợi nhuận và không khuyên nên trồng hay không, vì những chuyện đó phụ thuộc đầu ra ở từng thời điểm và điều kiện từng vườn.
Mắc ca là cây gì và vì sao đến được đất đỏ
Mắc ca (macadamia) là cây thân gỗ có nguồn gốc từ vùng rừng mưa ven biển phía đông nước Úc. Nhân hạt béo, vị bùi, được ăn rang hoặc dùng trong bánh kẹo; vỏ cứng rất dày nên phải có máy hoặc dụng cụ riêng mới tách được. Cây được đưa vào trồng thử ở nhiều vùng của Việt Nam, và vùng cao nguyên đất đỏ Tây Nguyên, trong đó có Đắk Nông cũ, là nơi được nhắc nhiều nhất về điều kiện phù hợp.
Điều kiện mắc ca ưa là đất sâu, tơi, thoát nước tốt, không úng, và một mùa khô vừa phải giúp cây phân hoá hoa. Đất bazan đồi thoải của Tuy Đức đáp ứng được phần lớn yêu cầu này. Điểm cần lưu ý là cây rất kỵ úng rễ, và cành giòn, dễ gãy khi gặp gió mạnh, nên vị trí trồng và chắn gió quan trọng không kém chất đất.
Ở Tuy Đức, cây mắc ca thường xuất hiện theo hai kiểu. Kiểu phổ biến là trồng xen thưa trong vườn cà phê sẵn có, tận dụng đất và công chăm. Kiểu thứ hai là vườn mắc ca riêng hoặc trồng trên bờ lô, ven đường lô làm hàng cây chắn gió có thu hoạch. Diện tích cụ thể theo từng xã nên tra trong số liệu chính thức của địa phương, ghi rõ năm và địa giới của con số.
Cây giống: phần không được tiết kiệm
Dùng cây ghép, không dùng cây gieo hạt. Cây mắc ca mọc từ hạt cho ra cây con rất khác cây mẹ, lâu ra trái và năng suất không đồng đều. Cây ghép từ dòng đã chọn lọc giữ được đặc tính của dòng, ra trái sớm hơn và đều hơn.
Chọn dòng đã được công nhận cho vùng. Có nhiều dòng mắc ca khác nhau về năng suất, kích cỡ hạt, tỷ lệ nhân, sức chịu gió và thời gian chín. Nên hỏi cơ quan nông nghiệp, các viện nghiên cứu ở Tây Nguyên dòng nào đã được công nhận và đã cho kết quả ở vùng đất tương tự.
Trồng xen nhiều dòng. Mắc ca cho năng suất tốt hơn khi có thụ phấn chéo giữa các dòng. Khuyến cáo phổ biến là trồng ít nhất vài dòng xen nhau theo hàng, thay vì cả vườn một dòng.
Mua ở nơi có vườn đầu dòng. Cây giống mắc ca bán trôi nổi rất nhiều, có lúc ghi tên dòng nhưng không đúng dòng. Cơ sở đàng hoàng thường có vườn cây đầu dòng, có giấy tờ, cho khách xem cây mẹ. Mua sai giống là sai lầm phát hiện sau nhiều năm, khi đã quá muộn để sửa rẻ.
Trồng xen trong vườn cà phê: lợi và chỗ phải tính
Trồng mắc ca xen cà phê có cái lợi rõ: không phải bỏ vườn cà phê đang cho thu, tận dụng công tưới và chăm có sẵn, và về lâu dài cây mắc ca lớn có thể che bớt nắng gió cho cà phê. Những năm đầu, cây mắc ca còn nhỏ nên gần như không ảnh hưởng tới sản lượng cà phê.
Chỗ phải tính nằm ở chục năm sau. Mắc ca là cây gỗ lớn, tán rộng. Khi đã trưởng thành, nó tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng với cà phê bên dưới. Trồng quá dày, cà phê bị che tối, ra hoa ít; trồng quá gần hàng cà phê, rễ hai cây chen nhau. Người trồng lâu năm khuyên nên tính khoảng cách từ đầu theo kích thước cây mắc ca trưởng thành chứ không theo cây con, và chấp nhận rằng vườn sẽ dần chuyển từ "cà phê có mắc ca" sang "mắc ca có cà phê" nếu không tỉa tán.
Chuyện tưới cũng cần chú ý. Mắc ca ra hoa vào khoảng mùa khô, cần nước giai đoạn đậu quả, nhưng nhu cầu và thời điểm không trùng hoàn toàn với cà phê. Vườn xen nên được tính lượng nước tổng cho cả hai cây trong những năm hạn.
Từ trồng tới có hạt: các giai đoạn thường gặp
Thời gian dưới đây là khoảng thường được nhắc với cây ghép ở vùng đất đỏ; thực tế phụ thuộc dòng, chăm sóc, nước và gió.
| Giai đoạn | Thời gian tính từ khi trồng | Việc chính |
|---|---|---|
| Cây con | Những năm đầu | Giữ cây thẳng, cắm cọc chống gió, tưới mùa khô, tạo tán sớm |
| Bói quả | Khoảng năm thứ ba, thứ tư | Sản lượng còn nhỏ, chủ yếu để xem dòng có đúng không |
| Tăng dần | Các năm tiếp theo | Sản lượng tăng theo tán; tỉa cành, chắn gió, chăm dinh dưỡng |
| Ổn định | Thường sau năm thứ bảy, thứ tám trở đi | Thu hoạch đều hằng năm nếu cây khoẻ và được chăm |
Điểm quan trọng nằm ở hai dòng cuối: những năm đầu có hạt chưa phải là sản lượng thật. Hộ tính toán dòng tiền dựa trên năm bói quả thường thất vọng.
Một lưu ý khác: năm bói quả là lúc tốt nhất để kiểm tra giống. Hạt đầu tiên cho biết dòng có đúng như lời người bán không (kích cỡ, độ dày vỏ, tỷ lệ nhân). Nếu sai, vẫn còn kịp ghép lại bằng dòng đúng trên gốc đang có, thay vì đợi đến năm thứ tám mới biết.
Chắn gió và tạo tán: việc của những năm đầu
Ở vùng đồi trống như Tuy Đức, gió mùa khô là kẻ thù lớn nhất của mắc ca. Cây có gỗ giòn, tán dễ bị bẻ khi gió giật; cây non chưa có bộ rễ chắc dễ nghiêng gốc. Một cây mắc ca gãy cành chính ở năm thứ năm là mất nhiều năm chăm sóc. Vì vậy, chắn gió không phải việc làm thêm mà là điều kiện để vườn tồn tại.
Hàng chắn gió nên được trồng trước hoặc cùng lúc với mắc ca, dọc theo bờ lô vuông góc với hướng gió chính của mùa khô. Cây non cần cọc chống buộc lỏng để cây đứng thẳng mà thân vẫn đung đưa được, giúp thân cứng cáp dần. Trong vườn xen, chính hàng cà phê và cây che bóng sẵn có cũng giảm bớt gió cho mắc ca nhỏ.
Tạo tán sớm là việc thứ hai. Cây mắc ca để tự nhiên hay mọc nhiều nhánh chụm lại ở một điểm, tạo thành chạc yếu dễ toác khi tán nặng trái. Người trồng tỉa từ khi cây còn nhỏ để có một thân chính rõ ràng và các cành phân bố đều theo tầng. Thời điểm và cách tỉa nên học từ cán bộ kỹ thuật hoặc hộ đã trồng lâu, vì tỉa sai có thể làm chậm năm ra trái.
Mùa thu và khâu sau thu: tách vỏ xanh, sấy, cất
Hạt mắc ca chín thì tự rụng xuống gốc, thường vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa. Thu hoạch chủ yếu là nhặt hạt rụng, vài ngày một lượt, kết hợp rung nhẹ cành khi hạt đã chín đủ. Vì hạt nằm dưới đất trong mùa mưa, nhặt thưa quá thì hạt ẩm, nảy mầm hoặc mốc.
Sau khi nhặt, hạt còn lớp vỏ xanh bên ngoài lớp vỏ cứng. Vỏ xanh phải được tách sớm; để nguyên đống hạt còn vỏ xanh, đống hạt tự nóng lên và nhân bị biến màu, giảm chất lượng. Nhiều hộ dùng máy tách vỏ xanh cỡ nhỏ hoặc mang tới cơ sở thu mua tách giúp.
Hạt sau tách vỏ xanh còn ẩm và phải được làm khô từ từ, thường qua nhiều giai đoạn từ hong mát tới sấy ở nhiệt thấp, cho tới khi nhân đủ khô để bảo quản lâu. Sấy quá nóng, quá nhanh làm nhân biến màu và giảm chất lượng. Hạt đã khô cần cất nơi khô, thoáng, tránh ẩm và mùi lạ; nhân mắc ca nhiều dầu nên dễ bị ôi nếu để nóng và ẩm lâu ngày.
Nhiều hộ ở vùng đất đỏ chọn bán hạt tươi hoặc hạt đã tách vỏ xanh cho cơ sở thu mua, vì sấy và tách vỏ cứng đòi thiết bị. Hộ muốn tự làm thành phẩm để bán lẻ cần tính thêm máy móc, bao bì và các thủ tục an toàn thực phẩm.
Bán hạt cho ai và bán ở dạng nào
Hạt tươi còn vỏ xanh. Dạng bán nhanh nhất, không cần máy móc, nhưng hộ trồng nhận phần giá trị thấp nhất và phải bán ngay vì hạt không để lâu được.
Hạt đã tách vỏ xanh. Hộ có máy tách nhỏ có thể bán ở dạng này; hạt nhẹ hơn, dễ vận chuyển hơn, người mua đỡ một khâu. Cần làm khô sơ bộ để hạt không mốc trong lúc chờ bán.
Hạt khô nguyên vỏ cứng. Đòi sấy đúng quy trình và kho cất tốt. Đây là dạng nhiều cơ sở chế biến mua để nứt vỏ, rang hoặc tách nhân.
Thành phẩm bán lẻ. Hạt nứt vỏ rang, nhân đóng gói bán quà. Giá trị cao nhất nhưng cần thiết bị, bao bì, giấy tờ an toàn thực phẩm và kênh bán; phù hợp với hộ hoặc hợp tác xã có người chuyên lo khâu bán.
Hỏi kỹ cách người mua đánh giá hạt. Người mua thường xem kích cỡ, độ ẩm, tỷ lệ hạt lép, hạt hư và tỷ lệ nhân. Hiểu tiêu chí giúp hộ trồng biết khâu nào cần làm tốt hơn trong vụ sau.
Những rủi ro người trồng mắc ca ở vùng đất đỏ hay gặp
Mắc ca không phải cây dễ như lời quảng cáo cây giống. Các rủi ro dưới đây đã được nhắc nhiều ở Tây Nguyên:
- Gió mạnh mùa khô làm gãy cành, đổ cây, rụng hoa, nhất là cây trồng nơi trống gió không có hàng chắn.
- Úng rễ ở chỗ trũng, đất bí trong mùa mưa, cây suy rồi chết.
- Mua nhầm giống không đúng dòng, nhiều năm sau mới phát hiện năng suất kém.
- Chuột, sóc và một số côn trùng phá hạt; hạt rụng để lâu dưới đất bị hư.
- Đầu ra phụ thuộc vào một số cơ sở thu mua, chế biến; khi số người trồng tăng nhanh, đầu ra có thể không theo kịp.
- Kỳ vọng sai về thời gian: tính sản lượng từ năm bói quả, vay mượn dựa trên con số đó.
Không rủi ro nào ở trên là lý do để nói mắc ca không nên trồng; chúng là những điều cần biết trước để quyết định với đủ thông tin. Hỏi những hộ đã trồng lâu năm ở chính vùng mình, cả người thành công lẫn người đã chặt bỏ, là cách học nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mắc ca trồng bao lâu thì có hạt?
Cây ghép thường bói quả khoảng năm thứ ba, thứ tư sau khi trồng, nhưng sản lượng ổn định thường phải từ năm thứ bảy, thứ tám trở đi. Cây gieo từ hạt lâu ra trái hơn và không đồng đều.
Có nên trồng mắc ca từ hạt cho rẻ không?
Không nên. Cây mọc từ hạt không giữ được đặc tính của cây mẹ, lâu cho trái và năng suất không đồng đều. Cây ghép từ dòng đã chọn lọc là lựa chọn được khuyến cáo rộng rãi.
Mắc ca ở Tuy Đức thu hoạch vào mùa nào?
Hạt chín và rụng vào khoảng giữa đến cuối mùa mưa. Người trồng nhặt hạt rụng vài ngày một lượt để hạt không bị ẩm, nảy mầm hoặc mốc dưới gốc.
Vì sao phải tách vỏ xanh mắc ca sớm?
Hạt còn vỏ xanh để thành đống sẽ tự nóng lên, làm nhân biến màu và giảm chất lượng. Tách vỏ xanh sớm rồi làm khô từ từ giúp giữ nhân trắng, giòn và bảo quản được lâu.
Trồng mắc ca xen cà phê có làm giảm năng suất cà phê không?
Những năm đầu hầu như không. Khi cây mắc ca lớn, tán rộng sẽ tranh ánh sáng, nước và dinh dưỡng với cà phê. Cần tính khoảng cách theo kích thước cây trưởng thành và tỉa tán định kỳ.
Một vườn mắc ca nên trồng mấy dòng?
Nên trồng xen vài dòng khác nhau để thụ phấn chéo, giúp đậu quả tốt hơn. Dòng cụ thể nên chọn theo khuyến cáo của cơ quan nông nghiệp cho vùng đất tương tự.