Năm của vườn cà phê vối ở Tuy Đức không bắt đầu từ tháng Giêng mà bắt đầu ngay sau mùa hái. Sau khi hái xong (khoảng cuối năm), vườn được tỉa cành và để khô cho mầm hoa phân hoá; giữa mùa khô, đợt tưới đầu tiên làm hoa nở đồng loạt; mùa mưa là lúc trái lớn và cây ra cành mới; cuối mùa mưa trái chín và vụ hái lại tới.
Lịch dưới đây theo nhịp chung của vùng đất đỏ Tây Nguyên, áp vào điều kiện Tuy Đức. Mỗi năm mưa sớm hay muộn, mỗi vườn già hay trẻ, nên các mốc xê dịch vài tuần; điều quan trọng là hiểu mỗi việc làm để làm gì, để tự điều chỉnh theo vườn mình. Bài chỉ nêu nguyên lý, không kê loại phân hay thuốc cụ thể, vì những thứ đó cần cán bộ kỹ thuật xem tận vườn.
Nhìn nhanh: việc chính theo từng giai đoạn
Bảng tóm lược một năm. Các tháng chỉ là khoảng thường gặp, không phải lịch cố định.
| Giai đoạn | Khoảng thời gian thường gặp | Cây đang làm gì | Việc chính của người làm vườn |
|---|---|---|---|
| Sau hái | Cuối mùa mưa sang đầu mùa khô | Nghỉ sau khi nuôi trái, bắt đầu phân hoá mầm hoa | Tỉa cành, dọn vườn, giữ ẩm gốc bằng tủ lá |
| Tưới hoa | Giữa mùa khô | Mầm hoa đủ, chờ nước để nở | Tưới đợt đầu đủ đẫm, rồi tưới tiếp theo nhịp |
| Đậu quả | Cuối mùa khô | Hoa tàn, trái non hình thành | Giữ đủ nước, tránh để cây khát lúc trái non |
| Mùa mưa | Từ khi có mưa đều tới giữa mùa | Trái lớn nhanh, cây ra cành mới | Bón theo nhu cầu, làm cỏ, thoát nước, tỉa chồi vượt |
| Trái chín | Cuối mùa mưa | Trái chuyển đỏ dần | Chuẩn bị sân phơi, bao, công hái; theo dõi tỷ lệ chín |
Nhìn bảng sẽ thấy hai thời điểm quyết định năng suất nằm ở mùa khô: lúc mầm hoa phân hoá và lúc tưới cho hoa nở. Năm nào hai khâu này trục trặc thì mùa mưa chăm kỹ mấy cũng khó bù.
Sau mùa hái: tỉa cành và để cây nghỉ
Hái xong là lúc vườn trông tơi tả nhất: cành gãy, lá rụng, sân phơi còn ngổn ngang. Nhưng đây cũng là lúc quyết định hình dáng cây cho năm sau. Cà phê vối ra trái chủ yếu trên cành mọc năm trước; cành đã cho trái nhiều năm sẽ yếu dần. Vì vậy sau vụ, người làm vườn cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc chen vào giữa tán và những cành già đã kiệt, để ánh sáng và gió vào được bên trong.
Cùng lúc là việc dọn vườn: gom cành tỉa, thu dọn trái rụng còn sót. Trái rụng nằm dưới gốc là nơi trú ẩn của mọt đục quả, để lại thì vụ sau mọt nhiều hơn. Lá và cành nhỏ có thể gom làm lớp tủ quanh gốc, giúp đất đỡ mất ẩm trong những tháng không mưa.
Sau đó cây cần một quãng khô. Đây là điểm người mới làm cà phê hay hiểu sai: thấy cây héo lá vì khô liền tưới ngay. Với cà phê vối, quãng khô hạn vừa phải giúp mầm hoa phân hoá đều; tưới quá sớm khi mầm chưa đủ dễ làm hoa nở lai rai nhiều đợt, trái chín không đều, mùa hái kéo dài và tốn công.
Tưới hoa: đợt nước quyết định cả vụ
Khi mầm hoa đã phân hoá đủ, thường nhận ra qua các nụ nhỏ xếp thành chùm ở nách lá và cây có biểu hiện khô rõ, người làm vườn tưới đợt đầu. Đợt này phải tưới đủ đẫm để nước ngấm sâu xuống vùng rễ; tưới sơ sài cho ướt mặt đất là cách làm hoa nở không đều, một phần nở, một phần khô chết. Sau đợt đầu khoảng một tuần, hoa nở trắng vườn, thơm cả một vùng.
Các đợt tiếp theo được tưới cách nhau theo độ khô của đất và thời tiết, mục tiêu là giữ cho trái non không bị khát đến khi mùa mưa đến. Số đợt và lượng nước mỗi đợt phụ thuộc loại đất, độ dốc, cách tưới (tưới gốc, phun mưa, nhỏ giọt) và năm hạn hay năm có mưa trái mùa; cán bộ khuyến nông ở xã thường có khuyến cáo cụ thể cho từng năm.
Ở Tuy Đức, tưới hoa cũng là lúc thấy rõ chênh lệch giữa các hộ. Vườn có ao trữ nước, giếng khoan đủ sâu hoặc gần suối thì chủ động; vườn xa nguồn nước phải thuê bồn chở, chờ lượt bơm hoặc chịu rủi ro nếu hạn kéo dài. Có những năm cả vùng tưới cùng lúc, nước suối và ao cạn nhanh, người tưới sau gặp khó. Chuyện chia nước và chuẩn bị nguồn nước được bàn kỹ hơn ở bài về mùa khô trong cùng chuyên mục.
Mưa trái mùa giữa mùa khô là rủi ro người làm vườn rất ngại. Một trận mưa nhỏ đúng lúc mầm hoa chưa đủ có thể làm hoa nở sớm, không đều; trận mưa lớn khi hoa đang nở có thể làm hỏng hạt phấn, đậu quả kém. Không ai điều khiển được thời tiết, nhưng vườn được tỉa đều, mầm hoa đồng loạt thì thường chịu đựng tốt hơn.
Mùa mưa: trái lớn, cành mới và những việc không được lơ
Bón theo nhu cầu của cây, không theo thói quen. Mùa mưa cây vừa nuôi trái vừa ra cành mới cho năm sau, nên đây là giai đoạn cây cần dinh dưỡng nhiều nhất. Lượng và loại phân phụ thuộc tuổi cây, năng suất năm trước, kết quả phân tích đất nếu có; bón theo kiểu "năm ngoái bón bao nhiêu năm nay bón bấy nhiêu" vừa tốn vừa có thể làm chua đất dần.
Tỉa chồi vượt. Mùa mưa cà phê vối mọc nhiều chồi thẳng đứng từ thân, gọi là chồi vượt. Chồi này hút dinh dưỡng mà không cho trái, nên được bẻ bỏ định kỳ, trừ khi muốn giữ lại một chồi để thay thân già.
Làm cỏ có chừng mực. Cỏ giữa hàng che đất khỏi xói mòn khi mưa lớn; cỏ quanh gốc tranh dinh dưỡng với cây. Cách nhiều hộ làm là giữ thảm cỏ thấp giữa hàng và làm sạch quanh tán, thay vì cày trắng cả vườn trên đất dốc.
Thoát nước và chống xói. Đất bazan thoát nước tốt nhưng vườn trên dốc vẫn có rãnh xói, chỗ trũng đọng nước. Đắp bờ, đào rãnh dẫn nước, che phủ gốc là những việc nhỏ làm đầu mùa mưa, tránh mất lớp đất mặt quý nhất.
Theo dõi sâu bệnh từ sớm. Mùa mưa ẩm là điều kiện cho một số bệnh lá và nấm phát triển. Nguyên tắc chung là quan sát thường xuyên, nhận diện đúng, hỏi cán bộ kỹ thuật trước khi phun; phun theo lịch cố định khi chưa thấy dịch hại vừa tốn kém vừa hại thiên địch.
Mùa hái: hái chín đỏ hay tuốt cả cành
Cà phê vối trên một cây không chín cùng lúc. Có hai cách hái chính. Cách thứ nhất là hái chọn: chỉ hái trái chín, chia làm vài lượt. Cà phê nhân từ trái chín đều cho hương vị tốt hơn, ít hạt đen, hạt nâu, nhưng tốn công và đòi người hái kiên nhẫn. Cách thứ hai là tuốt cả cành khi phần lớn trái đã chín: nhanh, ít công, nhưng lẫn trái xanh, trái non, làm giảm chất lượng và có thể làm tổn thương cành cho năm sau.
Ở nhiều vườn, cách làm thực tế nằm giữa hai cực: đợi tỷ lệ trái chín đủ cao rồi hái một hoặc hai lượt. Quyết định này phụ thuộc vào việc người mua có trả khác nhau cho cà phê chín đều hay không. Khi bán cho đại lý theo hàng xô, người làm vườn ít có lý do để hái chọn; khi bán theo hợp đồng chất lượng hoặc theo chương trình chứng nhận, hái chín trở thành điều kiện.
Mùa hái cũng là mùa thiếu người. Công hái được tính theo ngày hoặc theo khối lượng trái tươi; người đi hái thuê thường đến từ trong vùng và từ các tỉnh khác. Chủ vườn nên thoả thuận rõ cách tính từ đầu, chuẩn bị chỗ nghỉ, nước uống, và lưu ý an toàn khi trèo thang hái cây cao. Người đi làm thuê thì nên đi theo nhóm quen, hỏi rõ chỗ ở, cách trả công và ai chịu tiền ăn trước khi lên vùng.
Cây che bóng, chắn gió và lớp phủ gốc: phần việc làm một lần dùng nhiều năm
Vườn cà phê ở Tuy Đức nằm trên đồi trống gió. Mùa khô, gió thổi mạnh nhiều ngày liền làm lá mất nước nhanh, hoa đang nở dễ khô, cành non dễ gãy, và nước tưới bốc hơi nhanh hơn. Vì vậy, ngoài lịch việc theo mùa, một vườn cà phê ổn định còn cần những thứ được làm một lần nhưng phát huy nhiều năm.
Hàng cây chắn gió trồng dọc bờ lô, vuông góc với hướng gió chính của mùa khô, giảm sức gió đi qua vườn. Cây che bóng trồng thưa giữa vườn giúp giảm nắng gắt trên tán cà phê, hạ nhiệt độ lá vào trưa mùa khô; nhiều vườn dùng chính cây che bóng làm trụ cho tiêu hoặc trồng cây ăn trái, mắc ca vào vị trí này. Mức che cần vừa phải: che quá dày thì cà phê ra hoa ít, sâu bệnh ưa ẩm tăng.
Lớp phủ gốc bằng cành lá tỉa, vỏ cà phê đã ủ hoai, rơm, cỏ khô giữ ẩm cho đất, giảm cỏ dại và bổ sung chất hữu cơ dần dần. Với đất đỏ đã canh tác lâu năm, chất hữu cơ là thứ dễ cạn nhất và cũng là thứ quyết định đất còn tơi xốp, giữ nước được hay không. Vỏ cà phê sau khi xát, nếu ủ đúng cách, là nguồn phủ gốc sẵn có ngay trong vùng thay vì đem đốt.
Dấu hiệu một năm vườn đang chệch nhịp
Người làm cà phê lâu năm nhìn vườn là biết năm đó có ổn không. Một số dấu hiệu cần để ý để kịp điều chỉnh:
- Hoa nở thành nhiều đợt rải rác thay vì một đợt trắng vườn: mầm hoa không đều hoặc tưới chưa đủ.
- Trái non rụng nhiều cuối mùa khô: cây thiếu nước giữa các đợt tưới hoặc nắng nóng kéo dài.
- Cành mới mùa mưa ngắn, lá vàng: cây thiếu dinh dưỡng hoặc rễ có vấn đề, cần kiểm tra đất và rễ.
- Nhiều trái đen, trái khô trên cành trước khi chín: có thể do mọt đục quả hoặc bệnh, cần nhận diện đúng.
- Năng suất giảm đều qua nhiều năm dù chăm như cũ: vườn đã già, đến lúc tính chuyện ghép cải tạo hoặc trồng lại.
Mỗi dấu hiệu có thể do nhiều nguyên nhân. Cách an toàn là chụp ảnh, ghi lại thời điểm, rồi hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người có kinh nghiệm xem tận vườn, thay vì nghe theo lời mách mua thuốc ở cửa hàng.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê vối ở Tuy Đức ra hoa vào tháng mấy?
Hoa nở sau đợt tưới đầu tiên trong mùa khô, thường rơi vào khoảng đầu năm. Thời điểm cụ thể tuỳ lúc mầm hoa phân hoá đủ và lúc chủ vườn tưới, nên giữa các vườn có thể lệch nhau vài tuần.
Vì sao không tưới cà phê ngay khi thấy cây héo đầu mùa khô?
Cà phê vối cần một quãng khô vừa phải để mầm hoa phân hoá đều. Tưới quá sớm khi mầm chưa đủ dễ làm hoa nở lai rai nhiều đợt, trái chín không đều, mùa hái kéo dài và tốn công.
Mỗi năm phải tưới cà phê bao nhiêu đợt?
Không có con số cố định. Số đợt phụ thuộc loại đất, độ dốc, cách tưới, mùa khô dài hay ngắn và có mưa trái mùa hay không. Cán bộ khuyến nông ở xã thường có khuyến cáo theo từng năm; người làm vườn nên theo dõi độ ẩm đất thay vì tưới theo lịch cứng.
Hái chọn trái chín có lợi gì khi bán cho đại lý?
Khi bán xô cho đại lý, chênh lệch thường không lớn. Hái chín có ý nghĩa rõ khi bán theo hợp đồng chất lượng, theo chương trình chứng nhận hoặc khi tự rang bán, vì hạt chín đều cho ít lỗi và hương vị tốt hơn.
Sau khi hái xong có nên bón phân ngay không?
Nhiều vườn bón một đợt sau thu hoạch để cây phục hồi, nhưng loại và lượng tuỳ tình trạng cây và đất. Việc quan trọng hơn ngay sau hái là tỉa cành, dọn trái rụng và giữ ẩm gốc để chuẩn bị cho mầm hoa.