Điều và cao su là hai cây có mặt sớm nhất trong lớp vườn hiện nay ở Tuy Đức. Điều được trồng nhiều thời khai hoang vì ít đòi nước và công chăm; cao su gắn với các đơn vị nông lâm nghiệp và những hộ có đất rộng. Hôm nay cả hai vẫn còn, nhưng nhiều vườn điều già đã được ghép cải tạo hoặc thay bằng cây khác, còn cao su là cây của chu kỳ dài và tay nghề cạo mủ.
Bài đi qua nhịp mùa của hai cây trên đất đỏ vùng biên: điều trổ bông và lượm hạt trong mùa khô, cao su cạo mủ gần quanh năm và nghỉ lúc thay lá. Bài cũng nói về những người làm thuê trong hai cây này. Không có giá mủ, giá hạt hay lời khuyên giữ hoặc bỏ cây; những điều đó thay đổi theo thời điểm và theo từng nhà.
Vì sao điều và cao su đến trước
Khi người đi khai hoang mới đến vùng đất đỏ này, điều kiện còn rất thiếu: đường đất, xa chợ, ít nguồn nước tưới, vốn mỏng. Cây được chọn đầu tiên phải là cây chịu được hoàn cảnh đó. Điều đáp ứng gần như hoàn hảo: chịu hạn, ít cần tưới, ít công chăm, trồng được trên đất dốc và đất bạc màu. Vùng điều Bình Phước cũ ngay phía nam cũng là nguồn giống và kinh nghiệm gần gũi.
Cao su đến theo một đường khác. Đây là cây đòi vốn và tổ chức: phải chờ nhiều năm mới cạo được mủ, cần đội ngũ cạo có tay nghề, cần nơi thu gom và sơ chế. Vì vậy cao su ban đầu gắn nhiều với các nông trường, lâm trường và những hộ có đất rộng, sau đó mới lan ra các hộ nhỏ.
Hai cây này để lại dấu ấn trên cảnh quan Tuy Đức đến hôm nay: những vườn điều tán xoè trên sườn đồi, những lô cao su hàng thẳng tắp. Cũng chính chúng là cây bị thay thế nhiều nhất khi điều kiện nước và vốn khá hơn, nhường đất cho cà phê, tiêu, rồi gần đây là sầu riêng, mắc ca.
Dù vậy, ở những lô đất xa nguồn nước, đất dốc, đất sỏi đá ít tầng canh tác, điều và cao su vẫn giữ chỗ đứng. Tán cây che phủ quanh năm, rễ giữ đất trên sườn dốc, nhu cầu nước thấp hơn hẳn cà phê hay sầu riêng. Trên những mảnh đất như vậy, việc giữ lại một cây ít đòi hỏi đôi khi là lựa chọn hợp lý hơn so với chạy theo cây mới mà không có nước để tưới.
Nhịp mùa của điều và cao su
Các mốc dưới đây theo nhịp chung của vùng đất đỏ hai mùa; mỗi năm có thể xê dịch theo thời tiết.
| Cây | Mùa khô | Mùa mưa | Rủi ro thời tiết lớn nhất |
|---|---|---|---|
| Điều | Trổ bông, đậu trái rồi lượm hạt trong khoảng giữa và cuối mùa khô | Cây ra lộc, phát triển tán; tỉa cành, làm cỏ | Mưa trái mùa, sương nhiều lúc trổ bông làm hư hoa, rụng trái non |
| Cao su | Cây thay lá, thường nghỉ cạo một thời gian | Cạo mủ đều, sản lượng cao | Mưa sáng sớm làm gián đoạn cạo, mủ chảy tràn; gió mạnh gãy cây |
Đặt cạnh lịch cà phê, có thể thấy điều chiếm công vào đúng mùa khô, khi cà phê đang chờ hoa; cao su thì cần người làm đều đặn cả năm, ít phụ thuộc mùa vụ hơn.
Với hộ có cả ba cây, đây là một lợi thế ít được nói tới: người trong nhà có việc gần như quanh năm, dòng tiền không dồn vào một đợt. Ngược lại, hộ chỉ trồng một cây phải chịu một mùa rất bận rồi những tháng gần như không có thu.
Mùa lượm điều và chuyện vườn điều già
Trái điều gồm phần cuống phình to mọng nước, người ta quen gọi là trái điều, và hạt điều gắn ở dưới. Khi chín, cả trái lẫn hạt rụng xuống gốc. Mùa lượm điều là những buổi sáng đi dọc hàng cây nhặt trái rụng, vặn lấy hạt, phơi khô rồi bán hạt thô. Phần trái thường bỏ lại làm phân hoặc cho gia súc; một số nơi dùng làm món ăn dân dã hoặc ngâm rượu, nhưng chưa thành sản phẩm lớn.
Hạt điều thô phải phơi đủ khô trước khi cất; hạt ẩm cất lâu bị mốc, nhân biến màu. Phần lớn hộ bán hạt thô cho người thu mua, vì việc tách vỏ cứng chứa dầu ăn da tay và rang, bóc vỏ lụa cần cơ sở chế biến riêng.
Nhiều vườn điều ở vùng đất đỏ được trồng từ hạt, nay đã già, tán chen nhau, năng suất thấp và thất thường. Chủ vườn thường cân nhắc ba lối: tỉa thưa và chăm lại, cưa đốn rồi ghép cải tạo bằng giống điều ghép năng suất cao, hoặc thay hẳn bằng cây khác. Ghép cải tạo điều theo nguyên lý giống như cà phê: giữ bộ rễ cũ đã ăn sâu, thay phần ngọn bằng giống tốt. Lối nào hợp phụ thuộc vào đất có nước tưới hay không và gia đình có đủ công cho cây khác hay không; ở những lô đất dốc, xa nguồn nước, điều vẫn là cây ít đòi hỏi nhất.
Hạt điều thô: phơi, cất và những gì người mua để ý
Phần lớn hộ ở Tuy Đức bán điều dưới dạng hạt thô. Vài điểm giúp lô hạt được đánh giá tốt hơn:
- Tách hạt khỏi trái ngay khi lượm, không để hạt dính trái mọng nước nằm lâu, vì trái lên men làm hạt ẩm và biến màu.
- Phơi hạt trên sân hoặc bạt sạch vài nắng tới khi khô đều; hạt khô lắc nghe tiếng nhân lọc xọc bên trong.
- Loại bỏ hạt lép, hạt non, hạt bị sâu trước khi cất hoặc bán.
- Cất trong bao thoáng, kê cao khỏi nền, nơi khô, không dột; hạt cất ẩm lâu ngày bị mốc, nhân đổi màu.
- Người mua thường kiểm độ ẩm, số hạt trên một đơn vị khối lượng (hạt to hay nhỏ) và tỷ lệ nhân thu hồi khi cắt thử mẫu; hỏi rõ cách thử mẫu để hai bên cùng hiểu.
- Không tự tách vỏ cứng bằng tay không: dầu trong vỏ hạt điều gây bỏng rát da, phải có dụng cụ và bảo hộ.
Những việc trên không đòi đầu tư lớn, chỉ đòi làm đúng và đều tay. Ở vùng trồng điều lâu năm, chênh lệch giữa lô hạt phơi kỹ và lô hạt làm ẩu thường thấy rõ ngay khi cắt mẫu.
Cao su: chu kỳ dài và nghề cạo mủ
Cây cao su cần nhiều năm kiến thiết trước khi đủ lớn để cạo, sau đó cho mủ trong một chu kỳ dài nhiều năm. Hết chu kỳ, vườn được thanh lý lấy gỗ và trồng lại hoặc chuyển sang cây khác. Vì chu kỳ dài như vậy, quyết định trồng hay thanh lý cao su là quyết định cho cả một thế hệ trong gia đình.
Nghề cạo mủ đòi tay nghề thật sự. Người cạo phải cắt một lớp vỏ mỏng theo đường xoắn trên thân cây, đủ sâu để mủ chảy nhưng không chạm vào lớp tượng tầng bên trong; cạo sâu quá làm hỏng vỏ tái sinh, cây giảm tuổi khai thác. Mủ chảy mạnh nhất vào sáng sớm khi trời mát, nên người cạo thường bắt đầu từ lúc trời còn tối, đội đèn đi dọc các hàng cây.
Mùa khô, cây cao su thay lá và mủ ít đi, nhiều vườn nghỉ cạo một thời gian cho cây hồi sức. Mùa mưa là mùa mủ chính, nhưng mưa sáng sớm lại làm gián đoạn: mủ chảy lẫn nước mưa, tràn khỏi chén hứng. Người cạo phải canh trời từng buổi.
Mủ được thu dưới dạng mủ nước trong chén hứng hoặc để đông thành mủ chén, mủ dây, rồi bán cho điểm thu gom hoặc nhà máy sơ chế. Cách tính khối lượng và hàm lượng mủ khô là chỗ người bán nên hỏi kỹ để hiểu rõ mình được trả theo tiêu chí nào.
Khi vườn cao su hết chu kỳ: gỗ, đất và cây kế tiếp
Cao su hết tuổi khai thác thì sản lượng mủ giảm rõ, chủ vườn tính chuyện thanh lý. Gỗ cao su có giá trị, được dùng nhiều trong sản xuất đồ gỗ, ván ghép, nên thanh lý thường đi kèm việc bán cây đứng cho người khai thác gỗ. Thoả thuận nên ghi rõ ai chịu trách nhiệm dọn gốc, cành, đường đi của xe chở gỗ, và thời hạn trả lại mặt bằng.
Đất sau cao su có những điểm riêng. Bộ rễ cao su lớn và ăn sâu, gốc còn lại rất khó nhổ; nhiều năm che phủ của tán cao su làm đất ở tầng mặt có lớp lá mục dày nhưng có thể chua. Trồng ngay cây khác lên đất này mà không dọn gốc, không cải tạo đất thì cây mới dễ còi. Luân canh cây ngắn ngày một thời gian, kết hợp kiểm tra đất, là cách nhiều hộ dùng trước khi trồng cây lâu năm mới.
Cây kế tiếp là lựa chọn lớn. Có hộ trồng lại cao su với giống mới, có hộ chuyển sang cà phê, sầu riêng hay mắc ca. Đất trước đây trồng cao su ở những nơi xa nguồn nước, đất dốc, thường không có điều kiện tưới cho các cây đòi nước nhiều. Đây là lúc nên quay lại bộ câu hỏi về nước, vốn, công và đầu ra trước khi chọn.
Người làm thuê trong vườn điều và cao su
Lượm điều theo mùa. Mùa lượm điều cần nhiều người nhặt trái mỗi sáng. Công việc không nặng nhưng lặp lại, thường làm theo ngày hoặc khoán theo khối lượng hạt. Mùa này trùng với cuối mùa hái tiêu, nên nhân lực trong vùng bị kéo căng.
Cạo mủ là công việc gần như quanh năm. Người cạo mủ được thuê dài hạn hơn, có thể nhận khoán theo số cây hoặc ăn chia theo sản lượng mủ. Thoả thuận rõ cách chia, ai chịu dụng cụ, xử lý thế nào khi mưa nghỉ cạo là điều nên làm từ đầu.
An toàn khi làm sớm trong vườn. Cạo mủ lúc trời tối nghĩa là đi một mình giữa vườn cây rộng. Nên mang đèn tốt, giày cao cổ, báo người nhà giờ đi giờ về, cẩn thận với rắn và côn trùng.
Học nghề trước khi nhận việc. Người mới có thể học cạo mủ qua người làm lâu năm hoặc các lớp tập huấn. Cạo sai kỹ thuật vừa làm giảm sản lượng vừa làm hỏng cây của chủ vườn, dễ dẫn tới mất việc.
Giữ giấy tờ thoả thuận. Người làm thuê dài hạn nên có giấy ghi rõ thời gian, cách tính công hoặc tỷ lệ ăn chia, ngày trả, chỗ ở nếu có. Chủ vườn cũng được lợi khi mọi thứ rõ ràng, vì tranh cãi về công giữa mùa cạo hay mùa lượm làm cả hai bên mất thời gian và mất người.
Câu hỏi thường gặp
Mùa lượm điều ở Tuy Đức là khi nào?
Điều trổ bông và đậu trái trong mùa khô, lượm hạt vào khoảng giữa và cuối mùa khô. Mỗi năm có thể xê dịch theo thời tiết, nhất là khi có mưa trái mùa lúc cây đang ra hoa.
Vì sao vườn điều già năng suất thấp?
Nhiều vườn trồng từ hạt nên cây không đồng đều, tán chen nhau sau nhiều năm làm vườn rậm, ít trái. Tỉa thưa, ghép cải tạo bằng giống điều ghép hoặc thay cây khác là các lối chủ vườn thường cân nhắc.
Vì sao cao su nghỉ cạo vào mùa khô?
Mùa khô là lúc cây cao su thay lá, mủ ít đi và cây cần hồi sức. Nhiều vườn nghỉ cạo một thời gian trong giai đoạn này, rồi cạo lại khi cây ra lá mới.
Học cạo mủ cao su có khó không?
Không quá khó nhưng cần được hướng dẫn và luyện tay. Phải cạo đủ sâu để mủ chảy mà không chạm tượng tầng; cạo sai làm hỏng vỏ tái sinh, giảm tuổi khai thác của cây.
Trái điều sau khi lấy hạt có dùng được không?
Phần cuống mọng nước thường bỏ lại làm phân hoặc cho gia súc. Một số nơi dùng làm món ăn dân dã hay ngâm rượu, nhưng đây chưa phải sản phẩm phổ biến ở quy mô lớn.