Đường đất đỏ ở Tuy Đức mùa khô thì bụi, mùa mưa thì trơn và dính: lớp mặt đất bazan gặp nước thành bùn sét mịn, bánh xe mất độ bám, bùn bết kín lốp và chắn bùn. Chạy xe máy trên đường này cần lốp có gai, tốc độ chậm và đều, tư thế ngồi thả lỏng, tránh phanh gấp, và biết lúc nào nên dắt bộ thay vì cố chạy.
Người dân Tuy Đức đi rẫy bằng xe máy trên đường đất mỗi ngày, nhiều người chạy rất khéo. Người mới đến, đi công tác vào vườn, đi thăm người quen trong rẫy thì thường lúng túng ngay ở con dốc đầu tiên sau cơn mưa. Bài này gom những kinh nghiệm cơ bản: vì sao đất đỏ trơn, chuẩn bị xe ra sao, chạy thẳng, lên dốc, xuống dốc, qua rãnh nước thế nào, thoát lún ra sao và chăm xe sau chuyến đi. Phần sửa chữa phanh, điện xe không bàn ở đây; xe có vấn đề nên đưa thợ.
Vì sao đất đỏ bazan trơn đến vậy khi mưa
Đất đỏ bazan là đất phong hoá từ đá núi lửa, nhiều hạt sét rất mịn và giàu oxit sắt nên có màu đỏ. Khi khô, lớp đất mặt kết lại khá cứng, xe chạy lên tạo thành bụi mịn. Khi gặp mưa, lớp mặt hút nước rất nhanh, các hạt sét trượt lên nhau như có dầu bôi trơn, nên bánh xe gần như không có chỗ bám.
Đặc điểm thứ hai là dính. Bùn sét bám vào gai lốp, lấp đầy rãnh gai chỉ sau vài vòng bánh, làm lốp có gai cũng thành lốp trơn. Bùn còn dồn lên chắn bùn, kẹt giữa lốp và khung, có khi làm bánh xe không quay được nữa. Đó là lý do nhiều xe đi rẫy ở vùng đất đỏ tháo bớt chắn bùn trước.
Đặc điểm thứ ba là đất đỏ thay đổi rất nhanh theo lượng mưa. Mưa nhỏ vài phút làm lớp mặt trơn nhất, vì bụi khô hoà thành lớp bùn mỏng như mỡ trên nền còn cứng. Mưa lớn kéo dài thì đường thành bùn sâu, lún bánh. Sau mưa vài giờ nắng, mặt đường se lại, bám hơn. Người địa phương vì vậy thường chờ đường se mới đi, chứ không lao ra ngay sau mưa.
Hiểu ba đặc điểm này giúp bạn đọc mặt đường trước khi bánh xe chạm vào: mặt đất bóng nước là trơn nhất, đất sẫm màu và lì là đã se, đất nhão có vết lún là sắp kẹt bánh.
Chuẩn bị xe cho mùa đường đất
Không cần xe chuyên dụng, nhưng vài điều chỉnh giúp xe phổ thông đi đường đất đỏ dễ hơn nhiều:
| Bộ phận | Nên làm | Vì sao |
|---|---|---|
| Lốp | Dùng lốp có gai to, thưa; thay lốp đã mòn | Gai thưa nhả bùn tốt hơn, lốp mòn gần như không bám |
| Áp suất lốp | Hỏi thợ mức phù hợp cho đường đất, không bơm quá căng | Lốp mềm hơn một chút bám đường tốt hơn |
| Chắn bùn | Kiểm tra khe hở giữa lốp và chắn bùn | Khe hẹp dễ bị bùn kẹt cứng |
| Phanh | Kiểm tra tại tiệm trước mùa mưa | Bùn và nước làm phanh yếu, mòn nhanh |
| Xích, nhông | Vệ sinh, tra dầu thường xuyên | Bùn đất làm xích khô, mòn, dễ tuột |
| Đèn, còi | Đảm bảo hoạt động | Mưa và sương làm tầm nhìn kém |
Xe số thường dễ xoay xở trên đường đất hơn xe tay ga, vì chủ động được số thấp khi lên xuống dốc và bánh xe thường lớn hơn. Nhưng người quen tay ga, chạy chậm, cẩn thận vẫn đi được phần lớn đường vào vườn khi đường đã se.
Tư thế lái và nguyên tắc chạy trên đất trơn
Thả lỏng tay, giữ chặt bằng gối. Tay ghì cứng ghi đông làm mọi xao động của bánh trước truyền thẳng vào người, dễ mất thăng bằng. Kẹp bình xăng hoặc thân xe bằng gối, tay cầm nhẹ, để xe tự cân bằng trong rãnh.
Nhìn xa, không nhìn bánh trước. Nhìn vào chỗ muốn đi tới, chọn vệt đường phía trước từ sớm. Nhìn xuống bánh xe thì xe đi đúng vào chỗ bạn nhìn, thường là chỗ trơn nhất.
Ga đều, tránh vặn mạnh. Vặn ga đột ngột làm bánh sau quay trơn, xe trượt đuôi. Giữ ga nhẹ và đều, số thấp vừa đủ để xe đi chậm mà không chết máy.
Phanh nhẹ, ưu tiên phanh sau trên đường trơn. Phanh trước gấp trên bùn làm bánh trước trượt, ngã gần như chắc chắn. Giảm tốc từ sớm, phanh nhẹ, phối hợp phanh sau và ghìm máy.
Chân sẵn sàng chống. Ở đoạn rất trơn, chạy thật chậm, hai chân hờ sát mặt đất để chống khi xe nghiêng. Đây là cách người đi rẫy hay dùng, nhìn không đẹp nhưng hiệu quả.
Đi theo vệt bánh có sẵn hoặc chỗ có cỏ. Vệt bánh xe trước thường đã ép chặt đất; mép đường có cỏ bám hơn lòng đường bùn. Tránh vệt bánh quá sâu, dễ quẹt chân và kẹt bánh.
Lên dốc, xuống dốc và qua rãnh nước
Lên dốc đất trơn, chọn số thấp từ chân dốc, lấy đà vừa phải và giữ đà đều suốt con dốc. Đừng dừng giữa dốc; đã dừng thì đề lại rất khó vì bánh sau quay trơn. Nếu thấy bánh sau bắt đầu quay mà xe không tiến, nhả ga bớt, ngồi lùi về sau một chút cho bánh sau có thêm sức nặng, hoặc xuống xe dắt, người đi cùng đẩy phía sau.
Xuống dốc trơn nguy hiểm hơn lên dốc. Về số thấp nhất, để động cơ ghìm xe, phanh sau nhẹ từng nhịp, phanh trước rất nhẹ hoặc không dùng. Ngồi lùi về sau, giữ thẳng ghi đông. Dốc quá trơn, có rãnh sâu hay đá lổn nhổn thì tắt máy hoặc để số, xuống dắt xe đi bên cạnh, tay giữ phanh. Mất vài phút dắt bộ vẫn hơn một cú ngã gãy tay.
Rãnh nước cắt ngang đường sau mưa lớn thường sâu hơn nhìn từ xa. Dừng lại xem trước, thử bằng chân hoặc que nếu cần. Qua rãnh thì chọn góc vuông với rãnh, chạy chậm, không đổi số giữa chừng. Nước chảy xiết qua mặt đường, nhất là ở chỗ trũng gần suối, thì không qua; quay lại chờ nước rút. Xe máy bị cuốn trong dòng nước ngang gối là chuyện đã xảy ra ở nhiều vùng cao nguyên.
Khi xe bị lún hoặc bùn kẹt bánh
Lún bánh trong bùn đất đỏ là chuyện gần như ai đi rẫy mùa mưa cũng gặp. Cách thoát:
- Dừng ga ngay khi thấy bánh sau quay mà xe không đi; vặn thêm chỉ làm bánh xe đào sâu hơn.
- Tắt máy hoặc về số không, xuống xe, đứng ở phía an toàn.
- Xem bùn có kẹt giữa lốp và chắn bùn không; dùng que, cành cây khều bùn ra cho bánh quay được.
- Lót cành cây, cỏ khô, đá dăm trước bánh sau để tạo chỗ bám.
- Một người đẩy từ phía sau, người lái giữ ga nhẹ ở số thấp, vừa đi vừa đẩy cho xe lên khỏi chỗ lún.
- Nếu đi một mình và không thoát được, đừng cố tới kiệt sức; gọi người quen, người trong xóm gần đó hỗ trợ.
Sau khi thoát lún, dừng lại khều sạch bùn ở gai lốp và quanh phanh trước khi đi tiếp. Lốp đầy bùn không còn bám, phanh dính bùn thì yếu hẳn.
Đừng nâng bánh sau lên bằng cách kéo đuôi xe một mình khi xe còn chở hàng; dỡ hàng xuống trước, xe nhẹ thoát lún dễ hơn nhiều và lưng của bạn cũng đỡ chịu đựng. Nhiều người đau lưng cả tuần chỉ vì một lần cố kéo xe chở đầy bao phân ra khỏi bùn.
Chăm xe sau một chuyến đường đất
Bùn đất đỏ khi khô bám rất chắc, ăn vào xích, nhông, phanh, ổ bi và các khe điện. Về tới nơi, nên rửa xe càng sớm càng tốt, khi bùn còn ướt. Xịt nước vào bánh, chắn bùn, gầm, khu vực phanh và xích; tránh xịt áp lực mạnh thẳng vào ổ khoá, hộp điện, ổ trục.
Sau khi rửa, lau khô, tra dầu xích. Thử phanh trước và sau ở tốc độ chậm vài lần cho má phanh khô. Kiểm tra xem bùn có làm lỏng ốc, rách dây điện hay không. Đi đường đất nhiều ngày liên tục thì đưa xe tới tiệm kiểm tra phanh, xích, lọc gió sớm hơn lịch thường.
Ở Tuy Đức, mùa mưa nhiều nhà có chỗ xịt rửa xe riêng, ở trung tâm xã cũng có tiệm rửa xe. Người đi công tác, mượn xe của người quen thì nên rửa sạch trước khi trả, đó là phép lịch sự tối thiểu với chiếc xe đã chịu bùn thay mình.
Mặc gì, mang gì khi đi đường đất mùa mưa
Đồ dùng phù hợp giúp bạn khô ráo hơn và ngã nhẹ hơn nếu chẳng may ngã:
- Áo mưa bộ, quần riêng, gọn, không loại áo cánh dơi dễ vướng bánh xe.
- Ủng cao su hoặc giày có đế bám; dép tông sẽ tuột và trơn khi chống chân.
- Mũ bảo hiểm có kính hoặc kính mắt chống bùn bắn.
- Găng tay để bám ghi đông và đỡ trầy khi ngã.
- Túi chống nước cho điện thoại, giấy tờ.
- Dây ràng, túi nilon to để bọc đồ chở theo.
- Một cành cây hoặc que gỗ ngắn buộc theo xe để khều bùn, như người đi rẫy vẫn làm.
Mặc đồ sáng màu hoặc có phản quang, vì trời mưa âm u và trong vườn cây rậm, người đi ngược chiều khó thấy bạn. Đừng chở người hay đồ nặng phía sau khi chưa quen đường đất; trọng lượng phía sau làm xe khó lái ở dốc trơn.
Chở hàng, chở người trên đường đất
Người đi rẫy ở Tuy Đức thường chở bao phân, bao cà phê, can nước, dụng cụ trên xe máy. Trên đường nhựa đã khó, trên đường đất trơn càng khó hơn: hàng nặng phía sau làm bánh trước nhẹ, lái chập chờn; hàng buộc lỏng xô lệch khi qua rãnh làm xe mất thăng bằng. Chia hàng hai bên đều nhau, buộc thấp và sát thân xe, không chất cao quá vai người lái.
Lên dốc đất trơn với hàng nặng, nhiều người địa phương chia làm hai lượt, chở nửa hàng lên đỉnh dốc rồi quay xuống chở tiếp, thay vì cố một lần rồi kẹt giữa dốc. Xuống dốc với hàng nặng thì càng phải đi chậm, về số thấp, dắt bộ khi cần.
Chở người phía sau trên đường đất mùa mưa là bất đắc dĩ. Nếu phải chở, nhắc người ngồi sau ngồi yên, không nghiêng người theo cảm giác, chân đặt chắc trên gác chân. Đoạn khó thì cho người ngồi sau xuống đi bộ. Trẻ nhỏ không nên chở trên đường đất trơn; nếu bắt buộc, đội mũ bảo hiểm cho trẻ và đi thật chậm.
Câu hỏi thường gặp
Sau mưa bao lâu thì đường đất đỏ đi được?
Không có thời gian cố định, tuỳ lượng mưa, nắng gió và độ dốc. Mưa nhỏ rồi nắng, vài giờ sau mặt đường se lại; mưa lớn kéo dài thì có khi phải chờ cả ngày. Người địa phương thường nhìn mặt đường: còn bóng nước, còn vệt bùn mới là chưa nên đi.
Xe tay ga có đi được đường đất đỏ không?
Được ở đường đã se, dốc không quá gắt, nếu chạy chậm và cẩn thận. Đường rất trơn, dốc dài, rãnh sâu thì xe tay ga khó hơn xe số vì không chủ động được số thấp, bánh nhỏ, gầm thấp. Gặp đoạn khó, dắt bộ là lựa chọn an toàn.
Có nên xì bớt hơi lốp khi đi đường đất không?
Lốp hơi mềm hơn một chút bám đường tốt hơn, nhưng quá non thì dễ hỏng săm lốp, khó lái khi trở lại đường nhựa. Hỏi thợ sửa xe ở địa phương mức phù hợp cho xe và tải trọng của bạn, và bơm lại khi trở về đường lớn.
Ngã xe trên đường đất thì xử lý thế nào?
Tắt máy, kiểm tra cơ thể trước rồi mới tới xe. Nếu đau nhiều ở cổ, lưng hoặc nghi gãy xương, không cố đứng dậy, gọi người hỗ trợ và cấp cứu 115 nếu cần. Nếu không sao, dựng xe, kiểm tra phanh, tay lái, đèn trước khi chạy tiếp thật chậm.
Mùa khô đường đất đỏ có gì cần lưu ý?
Bụi rất mịn, xe chạy trước tung bụi làm mất tầm nhìn; lớp bụi dày trên nền cứng cũng trơn khi phanh gấp. Giữ khoảng cách xa, đeo kính và khẩu trang, giảm tốc ở cua. Cơn mưa đầu mùa biến lớp bụi này thành bùn trơn nhất năm.
Có nên đi đường đất vào rẫy một mình không?
Đường ngắn, quen, ban ngày thì được. Đường lạ, dốc dài, sau mưa lớn thì nên có người đi cùng hoặc báo cho người nhà biết lộ trình. Nhiều chỗ trong rẫy không có sóng điện thoại; một cú ngã nhẹ một mình giữa đường vắng có thể thành chuyện khó.