Hoa cà phê ở Tuy Đức nở vào mùa khô, khoảng đầu năm, sau khi nhà vườn tưới đợt nước đầu tiên hoặc sau một trận mưa trái mùa; mỗi vườn chỉ trắng rộ khoảng vài ngày rồi tàn. Vì mỗi nhà tưới một ngày, hoa nở rải rác theo vườn chứ không cùng lúc cả vùng, nên muốn ngắm phải canh lượt tưới và hỏi chủ vườn. Hoa mắc ca là những chùm dài màu trắng ngà, ra vào khoảng mùa khô, tuỳ giống và tuổi cây.
Ngắm hoa ở đây là đi vào vườn của người ta, không phải vào công viên. Bài này giải thích vì sao hoa cà phê nở như vậy, cách tìm vườn đang nở, cách xin phép và đi lại trong vườn mà không làm hỏng vụ trái, và vài gợi ý chụp ảnh trong điều kiện ánh sáng cao nguyên.
Vì sao hoa cà phê nở theo lượt tưới
Cây cà phê vối, loại trồng phổ biến ở Tuy Đức, cần một giai đoạn khô hạn sau thu hoạch để nụ hoa phân hoá và "ngủ". Khi nhận được một lượng nước đủ lớn, qua tưới hoặc mưa, nụ được đánh thức, nở đồng loạt sau đó vài ngày. Đó là lý do một vườn có thể đang xanh hôm nay, rồi trắng xoá chỉ ít ngày sau lượt tưới đầu.
Mỗi gia đình tưới theo lịch riêng, phụ thuộc nguồn nước, máy bơm, giếng, hồ chứa và sức lao động. Có nhà tưới sớm, có nhà phải đợi tới lượt bơm chung. Nên trong cùng một xóm, vườn này đã tàn, vườn kia mới nhú nụ, vườn khác đang nở rộ. Người đi ngắm hoa có lợi ở chỗ này: trong khoảng vài tuần đầu năm, đi quanh vùng thường gặp được vườn đang nở.
Hoa cà phê thơm nhẹ, gần giống hoa nhài, nở thành chùm sát nách lá dọc theo cành. Một bông chỉ đẹp trong thời gian ngắn rồi héo nâu và rụng, để lại trái non. Mưa lớn đúng lúc hoa nở có thể làm hoa dập, ảnh hưởng tới đậu trái; người trồng vì thế rất để ý mấy ngày này.
Cà phê vối còn cần thụ phấn chéo giữa các cây, nên ong và côn trùng ghé hoa trong mấy ngày này góp phần quyết định vụ trái. Đó là lý do nhiều chủ vườn không vui khi khách rung cành, xua ong hay đứng chen giữa các cây để chụp: mấy ngày hoa nở là mấy ngày quý nhất của cả mùa.
Hoa mắc ca và các mùa hoa khác trong vùng
Mắc ca được trồng nhiều ở Tây Nguyên trong khoảng mười lăm năm trở lại đây, Tuy Đức cũng có những vườn trồng thuần hoặc trồng xen trong vườn cà phê. Hoa mắc ca mọc thành chùm dài rủ xuống, màu trắng ngà hoặc hơi hồng tuỳ giống, có mùi thơm dịu. Mùa hoa rơi vào khoảng mùa khô; thời gian cụ thể phụ thuộc giống, tuổi cây và thời tiết từng năm, nên hỏi chủ vườn là chắc nhất.
Khác với cà phê, mắc ca không cần một lượt tưới để "đánh thức" hoa theo cùng kiểu, nên mùa hoa của nó kéo dài và rải rác hơn. Trên cùng một cây có thể thấy chùm hoa mới nhú bên cạnh chùm đã đậu trái non. Đi ngắm hoa cà phê mà gặp vườn có trồng xen mắc ca thì được xem cả hai trong một buổi.
Ngoài cà phê và mắc ca, mùa khô còn có hoa điều nở thành chùm nhỏ màu hồng nhạt, hoa tiêu khó thấy vì nhỏ và lẫn trong lá. Cuối năm có dã quỳ vàng ven đường ở nhiều nơi trên cao nguyên. Một số vườn trồng sầu riêng cũng ra hoa vào mùa khô; hoa sầu riêng nở về đêm, mùi đặc trưng, ít người để ý.
Lịch hoa của các loại cây trên chỉ là khung chung. Năm mưa trái mùa sớm, hoa cà phê có thể nở sớm hơn; năm khô kéo dài, nhà vườn phải chủ động tưới. Đừng đặt kế hoạch theo một ngày cố định chép từ năm trước.
Canh đúng ngày hoa nở
Để không đến khi hoa đã tàn, có thể làm theo trình tự sau:
- Khoảng cuối năm, theo dõi tin thời tiết vùng Đắk Nông cũ và hỏi người quen trong vùng xem vụ cà phê đã hái xong chưa. Hoa thường đến sau thu hoạch một khoảng.
- Hỏi chỗ nghỉ hoặc quán cà phê ở trung tâm xã Tuy Đức: "Mấy hôm nay vườn nào tưới rồi?" Người trong vùng biết rất rõ, vì tưới là việc cả xóm cùng làm.
- Nhắm khoảng vài ngày sau lượt tưới đầu là lúc hoa bung đẹp. Nụ còn xanh trắng thì chờ thêm; hoa đã ngả nâu ở đầu cành là sắp tàn.
- Đến vào sáng sớm, khi hoa còn tươi, sương chưa tan và nắng chưa gắt.
- Nếu vườn dự định đã tàn, hỏi người trong xóm vườn nào tưới muộn hơn; thường không quá xa.
Có trận mưa trái mùa lớn trong mùa khô thì nhiều vườn nở cùng lúc sau đó vài ngày. Đây là dịp hiếm thấy cả vùng trắng một lượt, nhưng không đoán trước được.
Xin vào vườn và đi lại trong vườn đúng cách
Luôn hỏi trước. Vườn có người hoặc có nhà ở gần: vào hỏi chủ nhà. Vườn không có ai: đứng ở đường chụp từ ngoài, không tự mở cổng, không chui qua rào.
Nói rõ mình muốn gì và ở bao lâu. Một câu như "cho em vào chụp mấy tấm hoa chừng mười lăm phút" giúp chủ vườn yên tâm. Đi nhóm đông thì xin cho vài người vào, những người khác chờ ở đường.
Đi theo lối giữa hàng cây. Không giẫm lên gốc, lên ống tưới, lên bồn phân quanh gốc. Ống tưới nhựa nằm dưới lá dễ bị giẫm bẹp, gây rò nước giữa mùa khô.
Không bẻ cành, không vít cành xuống. Cành hoa hôm nay là cành trái mùa sau. Muốn có khung hình đẹp thì đổi chỗ đứng, không kéo cành về phía mình.
Để ý ong. Mùa hoa có nhiều ong, kể cả ong nhà vườn nuôi đặt thùng trong vườn. Không đứng sát thùng ong, không xua tay mạnh, người dị ứng với ong đốt nên cân nhắc trước khi vào.
Cảm ơn đàng hoàng. Mua một ít cà phê nhà làm nếu họ có bán, hoặc đơn giản là cảm ơn và hỏi chuyện vài câu. Người ta nhớ những vị khách tử tế.
Chụp ảnh hoa trong ánh sáng cao nguyên
Ánh nắng mùa khô ở cao nguyên rất gắt từ giữa buổi sáng. Vài kinh nghiệm để có ảnh hoa đẹp mà không cần thiết bị đắt:
- Chụp trong khoảng một hai giờ đầu sau bình minh, hoặc chiều muộn. Giữa trưa hoa trắng bị cháy sáng, bóng lá đen kịt.
- Đứng ngược sáng nhẹ để cánh hoa trong và viền sáng, nền lá phía sau tối đi làm hoa nổi bật.
- Chụp cận một chùm hoa trên cành, để hàng cà phê phía sau nhoè thành nền, rõ hơn là cố thu cả vườn trắng vào một khung.
- Một tấm toàn cảnh từ chỗ cao, nhìn xuống vườn đang nở xen với vườn chưa nở, kể được câu chuyện "nở theo lượt tưới" tốt hơn mọi lời giải thích.
- Lau bụi đỏ trên ống kính thường xuyên, vì đường vào vườn mùa khô rất bụi.
- Người trong ảnh, nhất là người đang làm vườn, nên hỏi trước khi chụp cận mặt.
- Không bay thiết bị chụp trên không khi chưa biết quy định ở khu vực, đặc biệt ở các xã gần biên.
Ngắm hoa mà hiểu thêm về một vụ cà phê
Đứng giữa vườn hoa, hỏi chủ vườn vài câu là hiểu được nhiều điều về nghề: nước tưới lấy từ đâu, năm nay có thiếu nước không, tưới mấy lượt, vườn này trồng từ năm nào, đã tái canh chưa. Những câu chuyện ấy cho thấy một mùa hoa đẹp là kết quả của cả một chuỗi công việc, không phải tự nhiên mà có.
Mùa hoa cũng là mùa lo của người trồng. Thiếu nước giữa mùa khô, nắng nóng kéo dài hay mưa lớn đúng ngày hoa nở đều có thể làm vụ trái năm sau kém. Khi trò chuyện, tránh hỏi những câu như "năm nay lời bao nhiêu" hay khuyên trồng cây khác; nghe là chính.
Phần kỹ thuật trồng, tưới, chăm cà phê và mắc ca được viết riêng ở mục cây công nghiệp của trang. Ở đây chỉ cần biết đủ để ngắm hoa với con mắt hiểu chuyện, và để đối xử với khu vườn như đối xử với chỗ làm việc của người khác.
Mùa hoa cà phê cũng là mùa của người nuôi ong
Hoa cà phê nhiều mật, nên mỗi mùa hoa, những người nuôi ong ở Tây Nguyên thường chở thùng ong tới đặt trong hoặc cạnh các vườn đang nở. Đi qua vùng vào thời điểm này dễ gặp những dãy thùng gỗ xếp dưới gốc cây, ven rẫy. Chủ vườn và người nuôi ong thường có thoả thuận với nhau; ong giúp thụ phấn, người nuôi ong lấy mật.
Với khách đi ngắm hoa, điều này có hai hệ quả. Một là trong vườn có nhiều ong hơn bình thường, phải đi nhẹ nhàng, tránh mặc đồ sặc sỡ hay xức nước hoa mùi mạnh. Hai là mùa hoa là dịp tìm hiểu cách lấy mật hoa cà phê nếu gặp người nuôi ong sẵn lòng chia sẻ. Đứng xem quay mật phải theo đúng chỗ người ta cho đứng, vì ong lúc mở thùng rất dễ bị kích động.
Nhà vườn khi phun thuốc bảo vệ thực vật trong mùa hoa phải báo cho người nuôi ong để di chuyển thùng; đó là chuyện giữa họ với nhau. Người đi ngắm hoa chỉ cần biết: thấy có người đang phun thuốc trong vườn thì đừng vào, quay lại hôm khác hoặc chọn vườn khác.
Một buổi sáng ngắm hoa gợi ý
Nếu đã canh được một vùng có vườn đang nở, một buổi sáng có thể sắp như sau, không vội mà vẫn đủ:
- Dậy trước bình minh, ăn nhẹ ở trung tâm xã, mặc áo khoác vì sáng mùa khô khá lạnh.
- Chạy xe tới khu vườn đã hỏi trước khi trời vừa sáng, dừng ở đường chụp vài tấm toàn cảnh lúc sương còn trên thung lũng.
- Vào nhà chủ vườn xin phép, đi vào vườn theo lối họ chỉ, chụp cận hoa trong khoảng một giờ khi nắng còn xiên.
- Hỏi chuyện chủ vườn: lượt tưới, nguồn nước, tuổi vườn, có trồng xen mắc ca hay sầu riêng không.
- Rời vườn trước khi nắng gắt, ghé một vườn khác nếu được chỉ đường, hoặc ngồi quán cà phê nghỉ chân.
- Về chỗ nghỉ trước trưa, lau bụi cho máy ảnh và xe, nghỉ ngơi tránh nắng.
Buổi chiều có thể đi tiếp nếu trời có mây; nắng chiều xiên cũng đẹp, nhưng hoa đã qua một ngày nắng nên không tươi bằng buổi sáng. Muốn có nhiều ảnh hoa tươi, ở lại thêm một đêm để có thêm một buổi sáng.
Câu hỏi thường gặp
Hoa cà phê ở Tuy Đức nở tháng mấy?
Thường vào mùa khô, khoảng đầu năm, sau khi nhà vườn tưới lượt đầu hoặc có mưa trái mùa. Vì mỗi vườn tưới một ngày nên hoa nở rải rác trong vài tuần. Hỏi người trong vùng về lượt tưới gần nhất là cách chắc chắn nhất để không đến muộn.
Hoa cà phê nở được bao lâu?
Một vườn thường chỉ trắng đẹp trong vài ngày rồi hoa héo dần và rụng. Buổi sáng những ngày đầu là lúc hoa tươi và thơm nhất. Nếu bỏ lỡ một vườn, có thể tìm vườn tưới muộn hơn trong cùng xóm.
Vào vườn cà phê chụp ảnh có mất phí không?
Phần lớn vườn ở Tuy Đức là vườn gia đình, không làm dịch vụ. Có chủ vườn vui vẻ cho vào, có người không muốn. Nếu nơi nào có thu phí hay làm dịch vụ chụp ảnh thì hỏi trực tiếp; không có thì hỏi xin phép, cảm ơn và có thể mua ít sản phẩm nhà vườn.
Có thể hái vài cành hoa cà phê làm kỷ niệm không?
Không nên. Mỗi chùm hoa là phần trái của vụ sau, bẻ cành còn làm cây bị thương. Nếu muốn mang về một chút mùi hoa, hãy mua cà phê của chính vườn đó, hoặc giữ lại tấm ảnh đẹp chụp sáng sớm.
Đi ngắm hoa mắc ca thì cần lưu ý gì?
Mắc ca là cây cao hơn cà phê, hoa thường ở trên cao, nên đứng ở lối giữa hàng cây nhìn lên hoặc tìm chỗ đất cao nhìn ngang. Vườn mắc ca thường là đầu tư dài hạn của gia đình, nên càng cần xin phép, không trèo cây, không rung cành.
Người dị ứng phấn hoa hay ong đốt có nên đi không?
Vườn mùa hoa nhiều ong và phấn. Người từng có phản ứng nặng với ong đốt nên hỏi ý kiến bác sĩ trước chuyến đi, mang theo thứ bác sĩ dặn, đứng chụp từ ngoài đường thay vì vào sâu, và đi cùng người biết tình trạng của mình.