Mùa mưa ở Tuy Đức kéo dài khoảng nửa năm, từ tháng 4 – 5 tới tháng 10 – 11. Đầu mùa là những cơn dông chiều đến nhanh, nhiều sét, có khi kèm lốc mạnh; giữa mùa là những đợt mưa dầm kéo dài nhiều ngày, độ ẩm rất cao; cuối mùa mưa thưa dần. Mối nguy lớn nhất với người dân không phải là lũ lớn như vùng đồng bằng mà là sét, lốc, đất dốc xói lở và suối lên nhanh.
Bài này giải thích vì sao mưa ở cao nguyên có những kiểu riêng, các nguy cơ đi kèm từng kiểu, và cách sống chung: từ giữ nhà khỏi ẩm mốc tới tránh sét khi đang ở ngoài vườn. Chuyện sạt lở, xói mòn đất dốc được viết riêng ở một bài khác trong chuyên mục này.
Dông chiều đầu mùa: vì sao hay đến vào buổi chiều
Những cơn mưa đầu mùa ở Tuy Đức có quy luật dễ nhận ra: sáng nắng, trưa oi, khoảng đầu giờ chiều mây bắt đầu dựng thành những khối cao, rồi dông kéo đến với gió giật, sấm sét, mưa rất to trong một hai giờ, sau đó tạnh. Hôm sau lặp lại gần như y hệt.
Cơ chế phía sau là đối lưu nhiệt. Buổi sáng, mặt đất đỏ và mái nhà hấp thụ nắng mạnh, làm nóng lớp không khí sát mặt đất. Khi hơi ẩm từ gió tây nam đã đủ nhiều, khối khí nóng ẩm bốc lên cao, lạnh đi và ngưng tụ thành mây dông. Năng lượng càng lớn, mây càng cao, sét càng nhiều. Vì phải chờ mặt đất nóng lên đủ, dông thường đến vào chiều.
Với người làm vườn, quy luật này cho một lời khuyên đơn giản: những việc ngoài trời xa nhà nên xong trước giữa trưa trong những tuần đầu mùa. Đang hái, đang phun, đang tưới giữa đồi trống lúc dông kéo đến là tình huống nguy hiểm nhất của mùa mưa ở cao nguyên.
Sét: nguy cơ lớn nhất mà ít người coi trọng
Cao nguyên đồi trống, nhiều cây cao đứng riêng lẻ, nhiều người làm việc ngoài trời: đó là tổ hợp làm cho sét trở thành mối nguy thật ở vùng Tuy Đức. Tin tức về người bị sét đánh khi đang làm rẫy, trú mưa dưới gốc cây hay trong chòi tạm xuất hiện hằng năm ở các tỉnh Tây Nguyên.
Sét đánh vào vật cao nhất, nhọn nhất trong một khu vực, và dòng điện lan ra mặt đất xung quanh. Vì vậy cây đứng riêng giữa vườn, trụ tiêu cao, cột ăng-ten, mái tôn trên đỉnh đồi đều là những điểm có nguy cơ. Người đứng gần, kể cả không bị đánh trực tiếp, vẫn có thể bị điện lan qua đất hoặc tia sét “nhảy” sang.
Một quy tắc phổ biến trong các hướng dẫn phòng tránh sét là: nghe thấy sấm thì đã ở trong tầm sét đánh. Lúc đó nên vào nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín cửa, chứ không đợi mưa to mới chạy.
Khi dông kéo đến mà đang ở ngoài vườn
Các bước dưới đây theo khuyến cáo chung về phòng tránh sét; chúng không bảo đảm an toàn tuyệt đối nhưng giảm nguy cơ đáng kể:
- Ngừng việc ngay khi nghe sấm, không đợi mưa nặng hạt. Cất dụng cụ kim loại cầm tay như cuốc, liềm, cần phun.
- Đi về nhà kiên cố hoặc lên ô tô đóng kín cửa nếu ở gần. Chòi tạm, lán lợp tôn không có hệ thống chống sét không phải nơi trú an toàn.
- Nếu không kịp, tránh xa cây đứng riêng lẻ, trụ tiêu cao, hàng rào kim loại, đỉnh đồi trống và vũng nước. Chọn chỗ trũng thấp, khô.
- Ngồi xổm, hai chân sát nhau, cúi đầu, hai tay ôm gối; không nằm sấp hay nằm ngửa trên mặt đất.
- Nếu đi theo nhóm, đứng cách nhau vài mét để một tia sét không ảnh hưởng tới tất cả.
- Chờ khoảng nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng rồi mới quay lại làm việc.
Nếu có người bị sét đánh, người bị nạn không mang điện nên có thể chạm vào ngay để sơ cứu. Gọi cấp cứu 115, và nếu bạn đã được học cấp cứu tim phổi thì làm theo những gì đã học trong lúc chờ. Đây không thay cho một khoá sơ cứu bài bản.
Lốc, gió giật và mưa đá: những phút ngắn mà thiệt hại dài
Trong các cơn dông mạnh đầu mùa, gió giật và lốc xoáy cục bộ có thể xuất hiện. Lốc ở Tây Nguyên thường đi theo một dải hẹp, kéo dài vài phút, nhưng đủ sức tốc mái tôn, quật đổ cây, đổ hàng trụ tiêu, cuốn bay mái che sân phơi. Có nhà mái bay mất trong khi nhà bên cạnh vẫn nguyên.
Cách giảm thiệt hại chủ yếu là chuẩn bị trước mùa: neo mái tôn bằng vít, đai, dây giằng; kiểm tra xà gồ mục; tỉa bớt cành cây lớn sát nhà; buộc chặt bạt, lưới, mái che tạm. Những việc này nên làm trong mùa khô, khi trời thuận và có thời gian, thay vì đợi tới khi thấy mây đen.
Khi lốc đang đến, ở yên trong phần chắc chắn nhất của nhà, tránh xa cửa kính và mái tôn rộng, không ra ngoài giữ đồ. Sau lốc, cẩn thận với dây điện đứt, cây đổ chưa ổn định và mái tôn lật có cạnh sắc. Báo chính quyền thôn, xã để được hỗ trợ và thống kê thiệt hại.
Trong những cơn dông mạnh đầu mùa, mưa đá đôi khi xuất hiện ở các tỉnh Tây Nguyên. Hạt đá hình thành khi luồng khí bốc lên trong mây dông đủ mạnh để giữ các giọt nước ở độ cao rất lạnh, nơi chúng đông lại và lớn dần trước khi rơi xuống. Mưa đá thường ngắn, cục bộ, nhưng có thể làm thủng mái tôn mỏng, dập lá, rụng hoa, rụng quả non.
Không có cách nào ngăn mưa đá; thứ làm được là giảm thiệt hại: mái lợp đủ dày, xe để dưới mái che, người không ra ngoài khi đá đang rơi. Với vườn cây, sau mưa đá nên ghi lại thiệt hại bằng ảnh, báo thôn xã nếu thiệt hại lớn, vì đây là loại hình thiên tai có thể được xem xét hỗ trợ theo quy định.
Một hiện tượng khác người mới đến hay ngạc nhiên là sương mù dày vào sáng sớm ở các thung lũng, nhất là chuyển mùa. Sương làm tầm nhìn trên đường đèo, đường đồi giảm mạnh; đi xe máy lúc này nên bật đèn, đi chậm.
Muỗi, nước bẩn và sức khoẻ trong mùa mưa
Mùa mưa là mùa muỗi. Nước đọng trong lốp xe cũ, chum vại, gáo dừa, vỏ chai, bạt che là nơi muỗi đẻ trứng. Ở vùng gần rừng và vùng biên giới Tây Nguyên, ngoài các bệnh do muỗi truyền thường gặp ở khắp nơi, ngành y tế còn lưu ý nguy cơ sốt rét với người ngủ lại trong rừng, trong rẫy xa.
Những việc phòng ngừa đơn giản: lật úp, đậy kín các vật chứa nước quanh nhà; ngủ màn, kể cả khi ngủ lại chòi rẫy; mặc áo dài tay lúc chập tối. Khi bị sốt, nhất là sau những ngày ngủ lại trong rừng hoặc đi về từ vùng biên, nên đến trạm y tế hay cơ sở khám chữa bệnh để được xét nghiệm, đừng tự mua thuốc uống.
Mưa lớn cũng làm nước giếng nông, nước suối đục và dễ nhiễm bẩn từ mặt đất. Nước dùng để ăn uống nên được lắng lọc và đun sôi; giếng đào nên có thành cao, nắp đậy để nước mưa chảy tràn không đổ thẳng xuống.
Mưa dầm giữa mùa: chuyện của độ ẩm
Từ khoảng tháng 7 tới tháng 9, kiểu mưa chuyển sang mưa dầm: trời âm u nhiều ngày, mưa lúc nặng lúc nhẹ, có đợt kéo dài cả tuần. Đây là lúc gió mùa tây nam mạnh và ổn định, liên tục đưa hơi ẩm vào. Độ ẩm không khí lên rất cao, mặt đất luôn ướt.
Thách thức lớn nhất của mưa dầm không phải sự nguy hiểm tức thời mà là độ ẩm kéo dài. Quần áo phơi không khô, tường nhà thấm ẩm loang mốc, đồ gỗ, đồ da, giày dép lên mốc, thực phẩm khô như gạo, hạt dễ hỏng, giấy tờ mềm và ố. Với nhà kho chứa nông sản, độ ẩm cao làm hạt dễ hút ẩm lại, giảm chất lượng.
Những cách người địa phương thường làm: phơi đồ dưới mái hiên rộng có gió lùa; dùng quạt hoặc bếp than nhỏ để hong khô phòng kín; kê đồ cách mặt nền, cách tường; cất giấy tờ trong túi kín, hộp nhựa có gói hút ẩm; mở cửa thông gió vào những giờ tạnh mưa. Với kho hàng, việc giữ khô là chuyện kỹ thuật riêng của từng loại nông sản, nên hỏi người thu mua hoặc cán bộ khuyến nông.
Suối lên nhanh và những đoạn ngầm tràn
Vì sao suối ở cao nguyên lên nhanh. Địa hình dốc, nhiều nơi rừng đầu nguồn đã mất, mặt đất sau nhiều ngày mưa đã no nước: một cơn mưa lớn trên thượng nguồn có thể làm suối lên rất nhanh trong vài chục phút, kể cả khi chỗ bạn đứng không mưa.
Ngầm tràn là điểm nguy hiểm. Ở vùng nông thôn Tây Nguyên, nhiều đường liên thôn qua suối bằng ngầm tràn. Khi nước chảy qua mặt ngầm, rất khó đoán độ sâu và sức nước. Đã có nhiều vụ người đi xe máy bị cuốn trôi khi cố vượt.
Quy tắc đơn giản. Không lội, không cho xe vượt qua ngầm, cầu tràn khi nước đang chảy xiết hoặc đục ngầu. Chờ nước rút, hoặc đi đường vòng. Mất vài giờ vẫn hơn mất người.
Thông tin cảnh báo. Mùa mưa, theo dõi tin cảnh báo mưa lớn, lũ quét của cơ quan khí tượng và thông báo của chính quyền xã. Ở nhiều nơi, các điểm ngầm nguy hiểm được cắm cọc báo hoặc có người trực khi nước lên.
Cuối mùa mưa: chuẩn bị cho nửa năm khô
Khoảng tháng 10 – 11, mưa thưa dần, trời trong hơn, gió bắt đầu chuyển hướng. Đây là thời điểm đất còn ẩm, suối còn nước, nhiệt độ dễ chịu. Với nhà vườn, đây cũng là lúc bước vào mùa thu hoạch nhiều loại nông sản, việc dồn dập.
Người sống lâu năm thường tranh thủ cuối mùa mưa để làm những việc chuẩn bị cho mùa khô: kiểm tra, nạo vét ao, bể chứa nước; kiểm tra giếng; trữ nước mưa cuối mùa nếu có bồn; sửa lại mái và máng xối đã hư trong mùa mưa. Một năm khí hậu ở cao nguyên giống như một vòng tròn: mùa này chuẩn bị cho mùa sau.
Mưa cũng có thể dừng sớm hơn hoặc kéo dài muộn hơn bình thường, nhất là trong những năm có hiện tượng khí hậu bất thường. Vì thế không nên tính lịch cứng theo tháng mà nên theo dõi dự báo mùa của cơ quan khí tượng.
Câu hỏi thường gặp
Mưa ở Tuy Đức có gây lũ lụt không?
Vùng cao nguyên đồi dốc ít bị ngập lụt diện rộng như đồng bằng. Nguy cơ chính là lũ quét ở suối nhỏ, nước dâng nhanh qua ngầm tràn, xói lở đất dốc và ngập cục bộ ở chỗ trũng. Theo dõi cảnh báo và tránh vượt suối khi nước lớn là điều quan trọng nhất.
Đang ở trong nhà khi có dông thì cần làm gì?
Tránh đứng gần cửa sổ, cửa kính; hạn chế dùng thiết bị điện cắm trực tiếp vào ổ, nhất là ở nhà trên đồi trống; rút phích các đồ điện tử quý nếu không có thiết bị chống sét lan truyền. Không tắm, không rửa bát bằng nước máy dẫn qua ống kim loại trong lúc sét dày.
Chòi canh rẫy có trú sét được không?
Chòi tạm, lán lợp tôn không có hệ thống chống sét không phải nơi an toàn, nhất là chòi trên đỉnh đồi hoặc cạnh cây cao. Nên về nhà kiên cố hoặc lên ô tô đóng kín cửa khi nghe sấm.
Làm sao chống mốc trong nhà mùa mưa?
Giữ thông gió vào những giờ tạnh mưa, kê đồ cách nền và tường, cất đồ quý trong hộp kín có gói hút ẩm, hong khô phòng bằng quạt. Nếu tường thấm, cần xử lý chống thấm từ bên ngoài vào mùa khô, việc này nên hỏi thợ xây có kinh nghiệm.
Bao lâu sau tiếng sấm cuối thì ra ngoài được?
Khuyến cáo chung là chờ khoảng 30 phút sau tiếng sấm cuối cùng. Sét có thể đánh xuống cả khi mưa đã ngớt và mây dông đang di chuyển ra xa, nên đừng vội quay lại vườn ngay khi mưa tạnh.
Mùa mưa đi xe máy trên đường đất đỏ cần chú ý gì?
Đi chậm, giữ khoảng cách, tránh phanh gấp vì bùn đỏ rất trơn; không vượt ngầm tràn khi nước chảy xiết. Chi tiết về đường sá, tuyến nào hay lầy được viết ở chuyên mục đi lại và giao thông.