Lời mời sang Campuchia làm việc "nhẹ nhàng, lương cao, bao ăn ở, không cần bằng cấp, đi ngay không cần hộ chiếu" là một chiêu lừa phổ biến nhắm vào người trẻ ở các tỉnh biên giới, trong đó có vùng Tuy Đức. Nhiều người đi theo đã bị đưa qua biên giới trái phép, bị giữ giấy tờ, ép làm việc cho các đường dây lừa đảo qua mạng, bị đánh đập, bị bán qua lại và gia đình bị đòi tiền chuộc.
Không phải mọi công việc ở Campuchia đều là lừa đảo — có những doanh nghiệp, công trình tuyển lao động hợp pháp. Nhưng một lời mời có đủ các dấu hiệu dưới đây thì gần như chắc chắn có vấn đề. Bài này giúp người trẻ, phụ huynh và người làm việc ở vùng biên nhận ra lời mời đáng ngờ, kiểm tra trước khi quyết định, và biết phải làm gì nếu người thân đã đi và mất liên lạc.
Dấu hiệu của một lời mời đáng ngờ
Những dấu hiệu sau thường xuất hiện cùng nhau. Càng nhiều dấu hiệu, càng phải dừng lại:
- Lương cao bất thường so với công việc và trình độ yêu cầu, "không cần kinh nghiệm, không cần biết ngoại ngữ".
- Công việc mô tả mơ hồ: "chăm sóc khách hàng", "nhập liệu", "làm ở sòng", "làm online" mà không rõ công ty, địa chỉ.
- Người mời là người mới quen trên mạng xã hội, hoặc người quen cũ lâu không gặp đột nhiên liên lạc lại rủ đi.
- Được bao toàn bộ chi phí đi lại, có xe đón tận nhà hoặc ở một điểm hẹn gần biên.
- Hướng dẫn đi không qua cửa khẩu, đi đường tắt, đi ban đêm, "có người lo hết, không cần hộ chiếu".
- Yêu cầu giữ bí mật với gia đình, "đi trước rồi báo sau", hối thúc phải quyết định ngay.
- Sang đến nơi sẽ được "công ty giữ hộ chiếu cho an toàn".
Một công việc hợp pháp ở nước ngoài luôn có hợp đồng, có giấy phép, có thủ tục xuất cảnh qua cửa khẩu, và không bao giờ cần bạn giấu gia đình.
Vì sao vùng biên dễ bị nhắm tới
Các đường dây lừa người qua biên giới thường nhắm vào những nơi có ba điều kiện: gần biên giới để dễ đưa người qua; có nhiều người trẻ đang tìm việc, thu nhập chưa ổn định; và có những đoạn biên giới rừng núi khó kiểm soát hết. Vùng Tuy Đức, giống nhiều xã biên giới Tây Nguyên, có đủ những điều kiện ấy. Ngoài mùa thu hoạch, việc làm ở nông thôn ít, người trẻ muốn kiếm tiền nhanh là chuyện dễ hiểu.
Kẻ lừa đảo hiểu rất rõ tâm lý đó. Chúng không nói "sang làm lừa đảo", mà nói "làm chăm sóc khách hàng cho công ty giải trí trực tuyến, công ty thương mại điện tử", kèm hình ảnh văn phòng đẹp, phòng ở sạch, bảng lương cao. Có trường hợp người rủ đi chính là nạn nhân trước đó, bị ép phải kéo thêm người để được về.
Mạng xã hội làm việc rủ rê dễ hơn bao giờ hết. Một tài khoản đăng ảnh tiền mặt, xe mới, "làm bên kia ba tháng về xây nhà" có thể tiếp cận hàng trăm bạn trẻ trong vùng chỉ trong một buổi tối. Nhiều nhóm tuyển dụng trên mạng dùng tên giống công ty thật, đăng tin bằng tiếng Việt, có người trả lời rất nhiệt tình.
Ngoài lừa đi làm việc, vùng biên còn có những hình thức khác như lừa kết hôn, lừa "đi chơi vài hôm", lừa vay tiền rồi gán nợ bằng việc đi làm bên kia. Điểm chung là người bị lừa được đưa qua biên giới ngoài cửa khẩu, không giấy tờ, nên khi gặp chuyện thì hoàn toàn không có sự bảo vệ của pháp luật nước nào.
Chuyện gì thường xảy ra với người đã đi theo
Theo những vụ việc mà cơ quan chức năng và báo chí đã nhiều lần phản ánh, người đi theo lời mời thường được đưa qua biên bằng đường mòn, giao cho người khác, rồi chở đến các khu tập trung ở sâu bên trong. Ở đó, giấy tờ bị giữ, điện thoại bị kiểm soát, người lao động bị ép làm các công việc lừa đảo qua mạng nhắm vào chính người Việt ở trong nước.
Ai không đạt "chỉ tiêu" có thể bị phạt, bị đánh, bị nhốt, bị bán sang nơi khác. Người muốn về bị yêu cầu trả "tiền bồi thường" cho chi phí đưa đón, ăn ở — những khoản tiền rất lớn mà gia đình ở quê phải chạy vạy. Có những người được giải cứu về trong tình trạng sức khoẻ, tinh thần suy sụp nặng.
Điều đáng buồn là người trở về đôi khi còn bị nghi ngờ, kỳ thị trong chính cộng đồng mình, trong khi phần lớn họ là nạn nhân. Pháp luật về phòng, chống mua bán người có những quy định bảo vệ, hỗ trợ nạn nhân; gia đình và hàng xóm nên đón họ về như đón người bị nạn, giúp họ làm lại giấy tờ, tìm việc, chứ không phải xa lánh.
Trước khi nhận lời: kiểm tra một lời mời việc ở nước ngoài
Nếu bạn hoặc con em bạn nhận được lời mời làm việc ở Campuchia hay bất kỳ nước nào, hãy kiểm tra theo các bước sau trước khi trả lời:
- Hỏi tên đầy đủ, địa chỉ, giấy phép của công ty tuyển dụng; kiểm tra xem đó có phải doanh nghiệp được phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo quy định hay không.
- Yêu cầu hợp đồng lao động bằng văn bản, ghi rõ công việc, nơi làm việc, lương, giờ làm, bảo hiểm, ai chịu chi phí đi lại.
- Hỏi rõ thủ tục xuất cảnh: đi cửa khẩu nào, hộ chiếu, thị thực lao động hay giấy phép lao động ra sao. Câu trả lời "không cần" là dấu hiệu dừng lại ngay.
- Kể với gia đình, hỏi ý kiến người lớn, hỏi cán bộ lao động – thương binh – xã hội hoặc công an xã về công ty đó.
- Tra cứu trên mạng tên công ty, tên người tuyển dụng, số điện thoại; xem có cảnh báo nào không.
- Không gửi giấy tờ tuỳ thân, không đặt cọc tiền cho người chưa xác minh được.
Đi làm việc ở nước ngoài hợp pháp là quyền của người lao động, và có những con đường chính thức để làm điều đó. Chính vì có đường chính thức, mọi lời mời đi "đường tắt" đều đáng ngờ.
Khi người thân đã đi và mất liên lạc: làm gì ngay
Nếu con em bạn đã đi theo một lời mời như vậy và giờ liên lạc chập chờn, kêu cứu, hoặc bạn nhận được tin nhắn đòi tiền chuộc, hãy giữ bình tĩnh và làm theo thứ tự. Trước tiên, lưu lại mọi thông tin: tin nhắn, số điện thoại, tài khoản mạng xã hội của người mời và của người thân, hình ảnh, vị trí nếu có, thời điểm đi, ai đưa đi. Đừng xoá gì cả.
Thứ hai, báo ngay cho công an xã và đồn biên phòng gần nhất, sau đó là công an cấp trên theo hướng dẫn. Ở vùng biên, đồn biên phòng có kinh nghiệm và kênh phối hợp với lực lượng phía bên kia. Đồng thời có thể liên hệ cơ quan đại diện Việt Nam tại Campuchia để được hướng dẫn về bảo hộ công dân. Nếu có nguy hiểm khẩn cấp, gọi 113.
Thứ ba, cân nhắc kỹ trước khi tự chuyển tiền theo yêu cầu của kẻ giữ người. Có những trường hợp gia đình chuyển tiền rồi mà người vẫn không được thả, hoặc bị đòi thêm. Hãy báo cơ quan chức năng trước khi quyết định bất cứ khoản tiền nào. Và đừng tự đi sang bên kia tìm người theo đường mòn — bạn có thể trở thành nạn nhân tiếp theo.
Cộng đồng ở vùng biên có thể làm gì
Phòng ngừa hiệu quả nhất là ở trong nhà và trong bon, thôn. Cha mẹ nên nói chuyện thẳng với con về những lời mời này, không chỉ cấm đoán mà giải thích vì sao; nhiều bạn trẻ đi vì nghĩ cha mẹ "không hiểu chuyện làm ăn bây giờ". Kể lại những câu chuyện có thật — đã được báo chí, công an thông tin — thường có sức thuyết phục hơn lời răn. Quan trọng nhất là để con biết: nếu lỡ nhận lời hay lỡ đi, cứ gọi về nhà, gia đình sẽ tìm cách giúp chứ không trách mắng.
Già làng, trưởng thôn, người có uy tín, đoàn thanh niên, hội phụ nữ ở các xã biên giới là những người nắm rõ ai trong thôn vừa có người lạ đến rủ rê, ai bỗng dưng có ý định đi xa. Thông tin sớm cho công an, biên phòng có thể chặn được một chuyến đi. Nhiều đồn biên phòng và công an xã đã đến tận thôn, bon, trường học để tuyên truyền; những buổi như vậy nên được mọi nhà tham gia.
Về lâu dài, cách giữ người trẻ là có việc làm tử tế ngay tại chỗ: học nghề, làm trong các cơ sở chế biến nông sản, hợp tác xã, dịch vụ, hoặc đi làm việc ở nước ngoài qua kênh hợp pháp. Khi có lựa chọn tốt, lời mời "việc nhẹ lương cao" sẽ bớt sức hút.
Lưu ý về tiếng nói và cách đưa tin
Khi nói về chuyện này, cần tránh đổ lỗi cho người bị lừa hay quy kết cho một nhóm dân tộc, một thôn nào. Người bị lừa đến từ mọi dân tộc, mọi vùng, cả người có học lẫn chưa học hết phổ thông. Kẻ lừa đảo tinh vi, và ai cũng có thể bị lừa trong lúc khó khăn.
Với nạn nhân trở về, cách nói cũng quan trọng. Thay vì hỏi "sao lại dại thế", hãy hỏi họ cần gì, sức khoẻ ra sao, có muốn đi học nghề, đi làm không. Người đã trải qua cảnh bị giữ, bị đánh cần thời gian để bình phục; sự kiên nhẫn của gia đình và thôn, bon là điều giúp họ đứng dậy.
Cũng nên tránh nói chung chung về đất nước láng giềng. Phần lớn người dân và doanh nghiệp ở Campuchia làm ăn bình thường; vấn đề là các đường dây tội phạm có tổ chức hoạt động xuyên biên giới, và chính quyền hai nước đều đang phối hợp để ngăn chặn, giải cứu.
Khi chia sẻ thông tin cảnh báo trên mạng, hãy dùng nguồn chính thức của công an, biên phòng, chính quyền, không chia sẻ hình ảnh nạn nhân, không đăng thông tin cá nhân của gia đình có người bị lừa. Cảnh báo đúng cách giúp người khác tỉnh táo; cảnh báo sai cách có thể làm tổn thương thêm những gia đình đang đau khổ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết công ty tuyển người đi Campuchia có hợp pháp không?
Kiểm tra công ty có giấy phép đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo quy định, có hợp đồng rõ ràng, có thủ tục xuất cảnh qua cửa khẩu bằng hộ chiếu. Hỏi cán bộ lao động – xã hội hoặc công an xã để được tư vấn trước khi nhận lời.
Người nhà nhắn tin xin tiền chuộc từ Campuchia thì làm gì?
Lưu lại tin nhắn, số tài khoản, thông tin người liên lạc và báo ngay công an xã, đồn biên phòng. Không tự chuyển tiền khi chưa trao đổi với cơ quan chức năng, vì nhiều trường hợp chuyển rồi vẫn không được thả.
Đi qua biên giới bằng đường mòn để làm việc có bị xử lý không?
Xuất cảnh trái phép là vi phạm pháp luật. Người bị lừa, bị ép buộc được xem xét như nạn nhân, nhưng người tự ý đi đường mòn vẫn mất hết sự bảo vệ khi gặp chuyện. Người tổ chức, môi giới đưa người qua biên trái phép có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Người được giải cứu về có được hỗ trợ không?
Pháp luật về phòng, chống mua bán người có quy định hỗ trợ nạn nhân về y tế, tâm lý, pháp lý, giấy tờ, học nghề, việc làm. Gia đình nên liên hệ công an, cơ quan lao động – xã hội của xã, tỉnh để được hướng dẫn.
Có nên tự sang bên kia tìm người thân không?
Không nên tự đi, nhất là theo đường mòn. Hãy báo công an, biên phòng và cơ quan đại diện Việt Nam tại Campuchia để được phối hợp tìm kiếm. Tự đi có thể khiến bạn trở thành nạn nhân tiếp theo.
Thấy người lạ đến thôn rủ thanh niên đi làm xa thì làm gì?
Ghi nhớ đặc điểm người đó, phương tiện, thông tin họ đưa ra và báo trưởng thôn, công an xã hoặc đồn biên phòng. Nhắc gia đình có con em trong độ tuổi đi làm cảnh giác. Báo sớm có thể chặn được một chuyến đi nguy hiểm.