Muốn thăm một bon của người M'nông hay một xóm của đồng bào phía Bắc vào lập nghiệp ở Tuy Đức, cách đúng là đi qua người giới thiệu: người quen trong vùng, cán bộ xã, hoặc người trong bon. Đến nơi thì chào người lớn tuổi trước, hỏi trước khi vào nhà, hỏi trước khi chụp ảnh, và nhớ rằng đây là nơi người ta đang sống và làm việc, không phải điểm tham quan dựng sẵn.
Bài này không giới thiệu văn hoá M'nông hay các dân tộc khác một cách đầy đủ; phần đó có ở mục đồng bào và văn hoá của trang. Ở đây chỉ tập trung vào phần thực hành của người khách: làm sao để đến mà không phiền, ngồi lại mà không vô ý, rời đi mà người ta vẫn vui lòng đón người tới sau. Tên bon cụ thể không nêu ở đây, vì người khách nên được người địa phương giới thiệu nơi phù hợp vào thời điểm đó.
Bon và xóm ở Tuy Đức: hiểu đúng trước khi đến
Người M'nông là cư dân lâu đời của vùng cao nguyên này, gọi làng của mình là bon. Bon ngày nay phần lớn đã có nhà xây, nhà gỗ, đường bê tông, điện lưới, con cái đi học ở trường xã; nhưng nếp sinh hoạt cộng đồng, vai trò người già, các kiêng cữ trong gia đình và các dịp lễ gắn với mùa rẫy vẫn còn ở những mức độ khác nhau. Đừng đến với hình dung về những ngôi nhà dài nguyên bản trong sách cũ rồi thất vọng; hãy đến để thấy một cộng đồng đang sống giữa truyền thống và hiện tại.
Bên cạnh bon M'nông, Tuy Đức có nhiều xóm của người Kinh và của đồng bào các dân tộc phía Bắc như Mông, Dao, Tày, Nùng vào lập nghiệp qua nhiều đợt. Mỗi xóm giữ một phần tập quán quê cũ: cách làm nhà, món ăn, trang phục ngày lễ, cách đón khách. Một vùng ba xã mà có nhiều nếp sống đặt cạnh nhau như vậy là điều làm Tuy Đức khác các vùng du lịch quen thuộc.
Vì không phải điểm du lịch, phần lớn bon và xóm không có người chuyên đón khách. Khách lạ đi xe máy vào, dừng trước sân, giơ điện thoại chụp, rồi đi, là hình ảnh mà người dân ở nhiều vùng Tây Nguyên đã thấy nhiều và không thích. Cách bạn bước vào quyết định bạn được đón như khách hay bị nhìn như người lạ.
Đi qua người giới thiệu: các bước nên làm
Một chuyến thăm suôn sẻ hầu như luôn bắt đầu từ trước khi bạn đặt chân vào bon:
- Hỏi người quen trong vùng, chủ nhà nghỉ hoặc cán bộ xã xem có bon, xóm nào sẵn lòng đón khách và nên đến lúc nào.
- Nhờ một người có quan hệ với bon đi cùng hoặc gọi báo trước. Người này cũng giúp phiên dịch khi người lớn tuổi không nói nhiều tiếng Việt.
- Nói rõ mục đích: đến để thăm hỏi, tìm hiểu đời sống, mua đồ thủ công, hay chụp ảnh tư liệu. Mục đích khác nhau thì cách đón khác nhau.
- Tránh ngày bận: ngày cả bon lên rẫy, ngày có đám tang, ngày có lễ của gia đình hay cộng đồng mà người ngoài không được mời.
- Hỏi trước nên mang gì: có nơi quý bao muối, gói trà, ít bánh kẹo cho trẻ em và người già; có nơi chỉ cần thành ý. Không mang rượu mạnh làm quà khi chưa biết ý gia chủ.
- Đến vào ban ngày, đi nhóm nhỏ, đỗ xe ngoài đầu ngõ hoặc theo chỗ người dẫn chỉ.
Nếu không có ai giới thiệu, hãy giới hạn mình ở những nơi công cộng như chợ, quán, đường làng, chào hỏi khi gặp và chỉ dừng lại trò chuyện khi người ta mời.
Ứng xử khi đã vào bon, vào nhà
Chào người lớn tuổi trước. Người già, già làng có vai trò quan trọng trong cộng đồng. Đến nơi thì hỏi thăm, chào người lớn trước rồi mới tới người khác.
Chờ được mời mới vào nhà. Đứng ở sân hay chân cầu thang, chờ gia chủ mời. Vào nhà thì để ý chỗ người nhà ngồi, chỗ đặt bếp, chỗ thờ cúng; không ngồi, không đặt đồ lên những chỗ đó.
Để ý dấu hiệu kiêng. Ở nhiều buôn làng Tây Nguyên, khi gia đình có việc kiêng cữ như có người ốm, sinh nở, làm lễ, họ treo cành lá hay vật đánh dấu ở cửa, đầu ngõ. Thấy dấu hiệu lạ ở cửa thì hỏi người dẫn, đừng tự bước vào.
Không sờ vào đồ thờ, đồ quý. Chiêng, ché, gùi cũ, đồ trong góc thờ có thể là vật thiêng hoặc tài sản lâu đời của gia đình. Muốn xem kỹ thì hỏi, gia chủ cho cầm mới cầm.
Ăn uống theo lời mời, từ chối khéo khi cần. Được mời rượu cần, món ăn gia đình là biểu hiện tin cậy. Uống ít, cảm ơn; không uống được thì nói lý do nhẹ nhàng. Đi xe thì nói rõ mình phải lái xe về.
Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ nhẹ. Không mặc đồ quá hở, không nói to, không đùa về phong tục, không so sánh "lạc hậu" hay "văn minh". Những lời ấy dù vô ý cũng làm người ta tổn thương.
Chụp ảnh và quay phim: hỏi trước, chụp ít, gửi lại
Ảnh người là chuyện dễ gây khó chịu nhất. Có người vui vẻ cho chụp, có người không thích, có người tin rằng không nên chụp trẻ sơ sinh hay người ốm. Nguyên tắc đơn giản: muốn chụp ai thì hỏi người đó, hoặc nhờ người dẫn hỏi giúp; người ta lắc đầu thì cất máy, không chụp lén từ xa.
Với trẻ em, hỏi cha mẹ hoặc người lớn đi cùng. Không đưa tiền hay kẹo để đổi lấy việc tạo dáng; thói quen ấy làm trẻ em học cách xin khách và làm hỏng quan hệ giữa bon với người ngoài. Nếu muốn tặng gì cho trẻ, gửi qua người lớn hoặc qua trường, và nên là đồ dùng học tập hơn là bánh kẹo.
Không dàn dựng cảnh: bắt người ta mặc trang phục lễ hội, đeo gùi, cầm chiêng chỉ để chụp cho đẹp là biến đời sống thành sân khấu. Nếu bạn làm tư liệu nghiêm túc, hãy dành thời gian, quay lại nhiều lần, xin phép rõ ràng, và gửi lại ảnh cho người trong ảnh. Một tấm ảnh in gửi tặng gia đình được quý hơn nhiều lời cảm ơn.
Đăng ảnh lên mạng xã hội thì cân nhắc: không ghi tên thật, địa chỉ nhà, không viết chú thích mang tính trêu đùa hay thương hại. Người trong ảnh cũng có điện thoại và đọc được.
Mua đồ thủ công và nông sản ở bon, xóm
Một số gia đình còn dệt thổ cẩm, đan gùi, đan giỏ mây tre, làm đồ gỗ, và nhiều nhà có nông sản tự làm như mật ong, măng khô, cà phê, hạt điều. Mua trực tiếp là cách ủng hộ thiết thực, nhưng cần làm đúng cách để người bán được lợi và người mua không mang về hàng không như ý.
Đồ dệt tay mất nhiều công, mỗi tấm vải có thể làm trong nhiều ngày. Hỏi người làm về hoa văn, về chất liệu sợi, về thời gian dệt trước khi hỏi giá. Mặc cả gắt với một tấm vải dệt tay là điều nên tránh; nếu thấy không hợp túi tiền, cảm ơn và thôi, hoặc chọn món nhỏ hơn.
Với đồ gắn với nghi lễ, đồ cũ lâu đời như chiêng, ché, gùi cổ, không nên hỏi mua. Những món này là tài sản và ký ức của gia đình, của cộng đồng. Người bán vì kẹt tiền thì người mua cũng góp phần làm mất đi thứ không thể làm lại.
Nông sản thì hỏi rõ ngày làm, cách bảo quản. Mật ong, măng khô của nhà làm thường không có nhãn, hạn dùng in sẵn; mua lượng vừa đủ dùng, mang về bảo quản đúng cách. Không mua sản phẩm từ động vật hoang dã, phong lan rừng hay gỗ quý dù được mời, vì vừa vi phạm quy định vừa góp phần làm cạn rừng.
Trò chuyện: nên hỏi gì, tránh hỏi gì
Câu chuyện dễ mở nhất là chuyện mùa rẫy: năm nay mưa thế nào, cà phê ra sao, nhà trồng thêm cây gì, con cái học ở đâu. Người già thích kể chuyện ngày xưa: bon trước ở đâu, rừng hồi đó thế nào, những món ăn mùa đói. Chỉ cần hỏi và nghe, đừng ngắt lời để kể chuyện của mình.
Tránh những câu hỏi mang định kiến hoặc đụng chạm: hỏi thu nhập, nợ nần, đất đai tranh chấp, chuyện di cư tự do, chuyện tôn giáo của gia đình theo kiểu chất vấn. Những chủ đề này nhạy cảm, và khách qua đường không đủ hiểu bối cảnh để hỏi đúng. Nếu người ta tự kể, nghe với thái độ tôn trọng.
Học vài câu chào bằng tiếng M'nông hay tiếng của dân tộc gia chủ là cử chỉ được quý, nhưng hãy hỏi người dẫn cách nói đúng chứ đừng chép từ mạng. Khi về, chào người lớn tuổi, cảm ơn gia chủ, và giữ lời nếu đã hứa gửi ảnh hay quay lại.
Một điều nhỏ mà nhiều khách quên: thời gian. Người trong bon có việc nhà, việc rẫy, giờ ăn, giờ đón con. Ngồi chơi một hai tiếng là đủ cho lần đầu, trừ khi gia chủ thật lòng giữ lại. Lần đầu ngắn mà tử tế thì lần sau quay lại được đón như người quen; lần đầu ngồi lì cả buổi chiều thì lần sau người ta ngại.
Với người đi làm việc, nghiên cứu, thiện nguyện
Người đến bon vì công việc như làm khảo sát, dự án nông nghiệp, y tế, giáo dục, thiện nguyện thì nên làm việc trước với chính quyền xã và đi qua kênh chính thức. Ngoài chuyện thủ tục, kênh này giúp bạn biết bon nào đang cần gì, tránh trùng lặp với chương trình khác và tránh làm phiền người dân bằng những cuộc phỏng vấn lặp đi lặp lại.
Hoạt động thiện nguyện nên hỏi trước nhu cầu thật, tránh mang tới những thứ người ta không dùng. Phát quà kiểu xếp hàng, chụp ảnh trao quà để đăng mạng làm nhiều người cảm thấy bị hạ thấp. Cách tốt hơn là đi cùng trưởng thôn, già làng, giáo viên, để họ phân phối theo cách của cộng đồng.
Người làm tư liệu, nghiên cứu văn hoá nên xin phép rõ việc ghi âm, ghi hình, nói trước tư liệu sẽ dùng vào đâu, và trả lại cộng đồng những gì mình ghi được dưới dạng họ dùng được, như ảnh in, bản ghi âm bài hát của người già. Tri thức của bon là của bon; người ngoài được chia sẻ chứ không lấy đi.
Câu hỏi thường gặp
Bon là gì, khác buôn thế nào?
Bon là từ người M'nông dùng để chỉ làng của mình, tương tự cách người Ê Đê gọi là buôn hay người Gia Rai, Ba Na gọi là plei, làng. Trong tiếng Việt phổ thông, nhiều người gọi chung là buôn làng. Ở Tuy Đức, người M'nông vẫn quen dùng chữ bon trong tên làng.
Có thể tự đi vào bon mà không có người giới thiệu không?
Đường làng là đường công cộng, đi qua thì không ai cấm. Nhưng dừng lại, vào sân, vào nhà hay chụp ảnh thì nên có người giới thiệu hoặc ít nhất được gia chủ mời. Không có ai giới thiệu, hãy chào hỏi, trò chuyện ở quán, ở chợ và chỉ vào nhà khi được mời.
Mang quà gì khi đến thăm bon?
Không có quy định chung. Những món thiết thực như bao muối, gói trà, ít bánh cho người già và trẻ em thường được quý. Hỏi người dẫn trước là chắc nhất. Tránh đưa tiền mặt trực tiếp cho trẻ, tránh rượu mạnh khi chưa biết ý gia chủ.
Được mời uống rượu cần thì phải làm sao?
Đó là cử chỉ đón khách thân tình. Nhận lời, uống một ít theo lượt, cảm ơn gia chủ. Nếu không uống được vì sức khoẻ hay vì phải lái xe, nói thẳng lý do một cách nhẹ nhàng, người ta thường thông cảm. Đừng uống quá sức để chiều lòng rồi lái xe về trên đường đất.
Có nên đến bon xem lễ hội không?
Nhiều lễ gắn với gia đình, dòng họ hoặc nghi thức mùa rẫy, không phải buổi biểu diễn. Chỉ đến khi được mời hoặc khi chính quyền, cộng đồng tổ chức công khai và đón khách. Đến thì đứng ở chỗ được chỉ, không chen vào khu vực nghi lễ, hỏi trước khi chụp.
Mua thổ cẩm ở Tuy Đức thì làm sao biết là dệt tay?
Vải dệt tay thường có mặt trái lộ sợi hoa văn, mép vải không đều tuyệt đối, sợi dày và chắc tay. Cách đáng tin nhất là mua tận nhà người dệt, xem khung dệt và hỏi chuyện người làm. Hàng in hay dệt máy không xấu, nhưng nên biết mình đang mua loại gì.