Sống và làm vườn ở vùng sát biên Tuy Đức an toàn hơn nhiều người nghĩ, nhưng có những rủi ro riêng mà vùng nội địa ít gặp: vật liệu nổ còn sót lại từ chiến tranh nằm dưới đất, cháy rừng và cháy vườn mùa khô, người lạ đi qua lại với mục đích không rõ, gia súc chạy qua biên, và điện thoại tự bắt sóng nước bạn. Mỗi rủi ro có cách phòng và cách xử lý đơn giản nếu biết trước.
Bài này dành cho chủ vườn, người làm thuê, gia đình mới chuyển đến các thôn, bon gần biên ở xã Quảng Trực và các khu vực biên giới khác của vùng Tuy Đức. Không phải để doạ, mà để những việc cần làm trở thành thói quen. Chuyện ra vào vành đai biên giới, giấy tờ cư trú đã có bài riêng; ở đây tập trung vào an toàn hằng ngày.
Vật liệu nổ còn sót lại: không đụng, đánh dấu, báo ngay
Vùng biên giới Tây Nguyên từng là chiến trường trong nhiều cuộc chiến tranh, và ở nhiều nơi, bom, mìn, đạn pháo chưa nổ vẫn còn nằm dưới đất. Người dân vùng Tuy Đức khi cuốc đất làm vườn, đào hố trồng cây, đào móng nhà, khoan giếng có thể gặp những vật lạ bằng kim loại han gỉ. Phần lớn có thể chỉ là sắt vụn, nhưng không ai được phép đánh cược. Vật nổ nằm lâu năm trong đất có thể đã mục, kíp nổ nhạy hơn lúc mới, nên tưởng "gỉ hết rồi, không sao" lại càng nguy hiểm.
Nguyên tắc ba không và ba việc: không chạm, cạy, gõ, nhặt lên; không đốt lửa gần; không mang đi bán phế liệu. Còn việc cần làm là: dừng ngay công việc, lùi ra xa theo đúng lối đã đi; đánh dấu vị trí bằng cọc, cành cây từ khoảng cách an toàn và giữ người, gia súc tránh xa; báo ngay cho đồn biên phòng, ban chỉ huy quân sự xã hoặc công an xã để lực lượng chuyên trách xử lý.
Trẻ em là đối tượng cần được dặn kỹ nhất, vì các em hay tò mò nhặt đồ lạ. Người thu mua phế liệu cũng phải biết từ chối và báo khi có ai mang đến những vật nghi là vật nổ. Mỗi năm cả nước vẫn có những tai nạn thương tâm do vật nổ còn sót, phần lớn xảy ra khi người dân tự ý tháo, cưa để lấy kim loại.
Cháy rừng, cháy vườn mùa khô
Mùa khô trên cao nguyên vùng Tuy Đức nắng, gió, độ ẩm thấp kéo dài nhiều tháng. Thảm cỏ tranh, lá khô dưới tán rừng và cả lá cà phê, điều rụng trong vườn đều là vật liệu dễ cháy. Một đám đốt rác, đốt dọn thực bì, một mẩu thuốc lá, hay một đốm lửa từ việc hun ong, nướng đồ ăn trong rẫy có thể lan thành đám cháy lớn, nhất là khi gió mạnh.
Ở khu vực sát biên, cháy rừng còn nguy hiểm hơn vì địa hình xa, đường khó, lửa có thể lan qua lại hai bên biên giới. Nhiều nơi có quy định hạn chế hoặc cấm đốt trong những tháng cao điểm khô hạn; chủ vườn cần nắm thông báo của xã, kiểm lâm và biên phòng. Nếu phải đốt dọn, làm vào lúc lặng gió, có đường băng cản lửa, có người canh và dập tắt hoàn toàn.
Vườn sát rừng nên có đường băng cản lửa: dọn sạch lá khô, cỏ tranh một dải quanh vườn trước mùa khô, không chất củi, phân chuồng khô sát chòi canh, bồn dầu. Chòi canh, kho chứa phân bón, xăng dầu cho máy bơm nên đặt cách xa thảm cỏ, có sẵn vài thùng nước, cát và dụng cụ dập lửa. Những việc này làm một lần đầu mùa, nhưng giữ được cả vườn qua mấy tháng nắng.
Khi phát hiện cháy, báo ngay cho trưởng thôn, kiểm lâm, đồn biên phòng, uỷ ban xã và gọi 114. Không lao vào dập lửa một mình khi đám cháy đã lớn hoặc khi đang ở phía cuối gió. Ưu tiên an toàn cho người, sau đó mới đến tài sản.
Người lạ, hàng lạ: nhận ra và xử lý thế nào
Người lạ hỏi đường mòn, hỏi lối sang bên kia. Không chỉ đường, không dẫn đi, không chở. Ghi nhớ đặc điểm, phương tiện, hướng đi rồi báo đồn biên phòng hoặc công an xã.
Nhóm người tụ tập ở rẫy, chòi canh vào ban đêm. Không tự tiếp cận. Báo trưởng thôn, dân quân hoặc biên phòng để kiểm tra.
Có người nhờ giữ hộ hàng, gửi xe, gửi đồ ở vườn. Từ chối nếu không biết rõ người và hàng. Hàng gửi ở vườn bạn là trách nhiệm của bạn khi bị kiểm tra.
Có người lạ đến hỏi mua đất, thuê vườn sát biên với giá cao bất thường. Tìm hiểu kỹ mục đích; giao dịch đất ở khu vực biên giới có những quy định riêng, nên hỏi xã và biên phòng trước khi ký.
Gặp người bị thương, lạc đường, có vẻ đi từ phía bên kia sang. Giúp đỡ trong khả năng — cho nước, gọi cấp cứu nếu cần — và báo ngay đồn biên phòng để xử lý đúng quy định.
Gia súc, ong, chó nuôi: những rủi ro ít ai nghĩ tới
Nhiều gia đình vùng biên nuôi bò, dê, heo thả rông hoặc bán chăn thả. Gia súc không biết đường biên, có thể đi sang phía bên kia, hoặc gia súc từ bên kia sang. Người chủ đi tìm gia súc qua biên là xuất cảnh trái phép, dù vô tình; gia súc qua lại không kiểm dịch là nguy cơ dịch bệnh. Ở vườn sát biên, nên chăn thả có rào, có người coi, đeo dấu nhận biết cho gia súc.
Khi gia súc lạc sang bên kia, đừng tự đi tìm mà báo đồn biên phòng để được phối hợp với phía bạn. Khi có gia súc lạ xuất hiện trong vườn, cũng không tự giữ lại làm của mình; báo thú y xã và biên phòng để xử lý, vì đó có thể là gia súc mang bệnh.
Dịch bệnh trên gia súc ở vùng biên có thể lan rất nhanh vì đàn chăn thả đi xa, tiếp xúc với đàn của nhiều nhà, có khi cả đàn từ phía bên kia. Khi thấy gia súc bỏ ăn, sốt, chết bất thường, hãy báo thú y xã ngay, không bán chạy, không mổ thịt chia nhau. Tiêm phòng theo lịch của thú y là cách rẻ nhất để giữ đàn.
Những nghề phụ như nuôi ong, đặt ong ở bìa rừng sát biên, hay nuôi chó canh vườn cũng cần chú ý: thùng ong đặt sát đường tuần tra có thể gây nguy hiểm cho người đi tuần; chó thả rông có thể chạy qua biên hoặc tấn công người lạ. Hỏi biên phòng nơi nào được đặt ong, dặn người qua lại biết vườn có chó dữ.
Sóng điện thoại ở vùng biên: chuyển vùng, mất sóng và cách xử lý
Ở một số nơi sát biên giới, điện thoại có thể tự bắt sóng của nhà mạng phía bên kia khi sóng trong nước yếu hơn. Khi đó, máy có thể tính cước chuyển vùng quốc tế cho cuộc gọi, tin nhắn, dữ liệu — có người chỉ lên mạng vài phút đã mất một khoản tiền đáng kể. Cách phòng đơn giản là tắt chế độ chuyển vùng dữ liệu trong cài đặt, và nếu cần, chọn nhà mạng thủ công thay vì tự động.
Ở những thung lũng, vườn sâu, sóng có thể mất hẳn. Người đi vườn một mình, nhất là người lớn tuổi, nên báo cho người nhà mình đi đâu, khi nào về; mang theo điện thoại sạc đầy; hẹn giờ liên lạc. Trong trường hợp khẩn cấp ở vùng không có sóng, đi lên chỗ cao hoặc ra đường lớn để gọi, hoặc nhờ người gần nhất đi báo.
Ứng dụng định danh điện tử, chuyển khoản ngân hàng, khai báo lưu trú qua mạng có thể không dùng được khi sóng yếu. Mang theo giấy tờ gốc và một ít tiền mặt là thói quen tốt khi đi lại vùng sát biên. Những thắc mắc về vùng phủ sóng, cước chuyển vùng nên hỏi trực tiếp nhà mạng mình đang dùng.
Đi đường gần biên: ban đêm, mùa mưa và những lần kiểm tra
Các tuyến đường gần biên ở vùng Tuy Đức, trong đó có những đoạn quốc lộ 14C và đường liên xã, đi qua đồi dốc, rừng, vườn, có đoạn vắng nhà dân. Ban đêm, đường tối, ít xe, sóng điện thoại chập chờn; xe hỏng hay tai nạn có thể phải chờ rất lâu mới có người giúp. Nếu không cần thiết, hạn chế đi lại vùng sát biên vào ban đêm, nhất là đi một mình bằng xe máy.
Mùa mưa, đường đất đỏ vào các thôn, bon, vườn sát biên trơn và lầy, có đoạn sạt lở. Đi xe máy nên giảm tốc, đi thành nhóm, mang theo dây kéo, đèn pin. Đừng cố vượt suối khi nước đang lên; nước suối vùng đồi lên nhanh và rút cũng nhanh, chờ vài giờ an toàn hơn liều mạng.
Trên các tuyến đường ở khu vực biên giới, lực lượng biên phòng, công an có thể dừng xe kiểm tra giấy tờ người và hàng hoá. Đây là hoạt động bình thường ở vùng biên. Hãy dừng xe đúng chỗ, xuất trình căn cước, giấy tờ xe, chứng từ hàng nếu có, trả lời rõ ràng. Người chở thuê hàng cho người khác càng phải biết rõ mình đang chở gì — vì khi bị kiểm tra, người cầm lái là người phải giải trình.
Thói quen an toàn cho gia đình ở vùng sát biên
Những thói quen dưới đây không tốn kém, nhưng giúp phòng phần lớn rủi ro đã nêu:
- Ghi sẵn số của trưởng thôn, công an xã, đồn biên phòng phụ trách, trạm y tế xã vào điện thoại và dán ở nhà.
- Dặn trẻ không nhặt vật lạ bằng kim loại, không chơi ở bìa rừng sát biên, không đi theo người lạ.
- Khi cuốc đất, đào hố ở chỗ mới, đào từ từ; thấy vật lạ thì dừng ngay và báo.
- Mùa khô không đốt rác, đốt cỏ khi có gió; luôn có nước và dụng cụ dập lửa ở vườn.
- Không cho người lạ ở nhờ, gửi đồ, gửi hàng khi chưa rõ lai lịch; báo công an xã khi có người đến ở.
- Tắt chuyển vùng dữ liệu trên điện thoại khi ở gần biên.
- Người đi vườn một mình báo người nhà lộ trình và giờ về.
- Tham gia các buổi họp thôn, buổi tuyên truyền của biên phòng để cập nhật quy định và tình hình.
An toàn ở vùng biên không phải chuyện của riêng lực lượng chức năng. Mỗi gia đình giữ được thói quen tốt thì cả thôn, bon an toàn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cuốc đất gặp vật lạ bằng sắt, nghi là bom mìn thì làm gì?
Dừng ngay, không chạm hay nhặt, lùi ra theo lối đã đi, đánh dấu vị trí từ xa, giữ người và gia súc tránh xa, rồi báo đồn biên phòng, ban chỉ huy quân sự xã hoặc công an xã để lực lượng chuyên trách xử lý.
Điện thoại ở vùng biên tự bắt sóng nước ngoài có bị tính cước không?
Có thể. Khi máy bắt sóng nhà mạng nước bạn, cuộc gọi và dữ liệu có thể bị tính cước chuyển vùng quốc tế. Tắt chuyển vùng dữ liệu và chọn nhà mạng thủ công để tránh; hỏi nhà mạng về chi tiết cước.
Mùa khô có được đốt dọn vườn ở xã biên giới không?
Tuỳ quy định từng thời điểm của xã, kiểm lâm và biên phòng; mùa cao điểm khô hạn nhiều nơi hạn chế hoặc cấm đốt. Nếu được phép, đốt lúc lặng gió, có đường băng cản lửa, có người canh và dập tắt hoàn toàn.
Bò nhà chạy sang bên kia biên giới, có được đi tìm không?
Không tự đi qua biên. Báo đồn biên phòng để được phối hợp với lực lượng phía bên kia. Tự ý qua biên là xuất cảnh trái phép và có thể gặp nguy hiểm.
Có người lạ bị thương từ phía biên giới đi sang thì xử lý sao?
Giúp đỡ trong khả năng như cho nước, gọi cấp cứu 115 nếu cần, và báo ngay đồn biên phòng hoặc công an xã. Không tự giấu, không tự đưa người đi nơi khác.
Có nên đặt thùng ong ở bìa rừng sát biên không?
Hỏi đồn biên phòng trước. Thùng ong đặt gần đường tuần tra, khu vực mốc có thể gây nguy hiểm cho người qua lại và vướng quy định khu vực biên giới.