Nguồn nước ở vùng Tuy Đức gần như hoàn toàn đến từ mưa rơi tại chỗ. Một phần nước mưa chảy tràn ra suối ngay, phần còn lại thấm vào tầng đất đỏ dày và các khe nứt của đá bazan bên dưới, trở thành nước ngầm, rồi nhả dần ra suối và được giếng khai thác. Vì vùng nằm ở đầu nguồn, mùa khô không có dòng nước từ nơi khác chảy tới bù, nên suối cạn và giếng hạ là chuyện quen thuộc.
Bài này giải thích vòng nước ở cao nguyên, sự khác nhau giữa giếng đào và giếng khoan, vì sao mực nước dao động, những nguy cơ với chất lượng nước sinh hoạt, và cách giữ nguồn nước chung. Chuyện tưới vườn, trữ nước cho cây trồng thuộc chuyên mục cây công nghiệp; chuyện kéo nước, khoan giếng về thủ tục thuộc chuyên mục đời sống.
Vòng nước trên một cao nguyên đầu nguồn
Khi một trận mưa rơi xuống đồi đất đỏ, nước chia làm mấy đường. Một phần bị tán cây, lá giữ lại rồi bốc hơi. Một phần thấm xuống đất, nhanh hay chậm tuỳ lớp phủ và độ dốc. Phần không kịp thấm chảy tràn trên mặt, gom thành rãnh, đổ xuống suối. Phần đã thấm, nếu xuống đủ sâu, trở thành nước ngầm.
Nước ngầm không đứng yên: nó di chuyển chậm theo độ dốc của tầng chứa nước, rỉ ra ở chân đồi, đáy suối thành những mạch nước. Chính những mạch nước này nuôi suối trong mùa khô. Một con suối chảy quanh năm là dấu hiệu vùng đất phía trên nó còn giữ được nhiều nước ngầm.
Tỷ lệ giữa phần chảy tràn và phần thấm là chìa khoá. Dưới rừng, lớp lá mục và đất tơi cho nước thấm nhiều; trên đất trống nén chặt, phần lớn nước chảy tràn đi ngay trong mùa mưa, mùa khô suối không còn gì để nhả. Đó là lý do cùng lượng mưa như xưa mà nhiều suối nay cạn sớm hơn.
Một phần nước nữa quay trở lại không khí qua lá cây, nhất là trong mùa khô khi cây vườn được tưới nhiều. Với một vùng mà toàn bộ nguồn nước là mưa tại chỗ, mỗi lít nước bơm lên tưới là một lít được lấy ra khỏi kho nước ngầm chung, và kho ấy chỉ được bù lại vào mùa mưa năm sau.
Nước ngầm nằm ở đâu trong đất đỏ và đá bazan
Ở vùng cao nguyên bazan, nước ngầm thường nằm ở hai “tầng” chính. Tầng trên là lớp đất và đá phong hoá dày phía trên, nước chứa trong các lỗ rỗng giữa hạt đất. Đây là nơi giếng đào lấy nước. Tầng này bổ cập nhanh trong mùa mưa nhưng cũng hạ nhanh trong mùa khô.
Tầng dưới là đá bazan, nơi nước nằm trong các khe nứt, lỗ rỗng, những lớp đá xốp giữa các đợt dung nham khác nhau. Đây là nơi giếng khoan tìm tới. Lượng nước phụ thuộc vào việc mũi khoan có gặp được khe nứt chứa nước hay không, nên hai giếng cách nhau không xa có thể khác nhau rất nhiều.
Các tài liệu địa chất thuỷ văn về Tây Nguyên coi đá bazan nứt nẻ là một tầng chứa nước quan trọng của vùng. Nhưng trữ lượng của nó không vô hạn: nước được bổ cập từ mưa thấm xuống, và nếu lượng bơm lên vượt lượng bổ cập trong nhiều năm, mực nước sẽ hạ dần.
Giếng đào và giếng khoan: khác nhau ở đâu
Hai kiểu giếng phổ biến ở vùng Tuy Đức lấy nước từ những tầng khác nhau, nên đặc điểm và rủi ro cũng khác:
| Tiêu chí | Giếng đào | Giếng khoan |
|---|---|---|
| Lấy nước từ | Tầng đất, đá phong hoá phía trên | Khe nứt trong đá bazan phía dưới |
| Phản ứng theo mùa | Lên nhanh mùa mưa, hạ nhanh mùa khô, có thể cạn | Ổn định hơn, nhưng cũng hạ khi khai thác nhiều |
| Nguy cơ nhiễm bẩn | Cao hơn, dễ nhiễm từ mặt đất, chuồng trại, nhà vệ sinh | Thấp hơn nếu làm đúng kỹ thuật, nhưng vẫn có thể nhiễm qua thành giếng |
| Rủi ro khi làm | Sụt thành, ngạt khí khi xuống giếng sâu | Khoan trượt, không gặp nước |
| Bảo dưỡng | Nạo vét, làm thành, nắp đậy | Kiểm tra máy bơm, ống, tránh bơm khô |
Một lưu ý an toàn quan trọng với giếng đào: đáy giếng sâu có thể tích khí độc hoặc thiếu ô-xy, đã có nhiều vụ tai nạn chết người khi xuống nạo vét giếng ở các vùng nông thôn. Không xuống giếng sâu một mình, không xuống khi chưa thông gió; việc nạo vét giếng sâu nên thuê người có kinh nghiệm và thiết bị.
Theo quy định hiện hành, khai thác nước dưới đất có thể phải đăng ký hoặc xin phép tuỳ quy mô. Hộ gia đình khoan giếng nên hỏi chính quyền xã về yêu cầu cụ thể.
Vì sao mực nước giếng dao động
Mực nước trong giếng là “mặt” của nước ngầm tại chỗ. Mùa mưa, nước thấm xuống bổ sung, mực nước dâng; mùa khô, không có bổ sung, nước tiếp tục chảy đi và bị bơm lên, mực nước hạ. Dao động này là tự nhiên, năm nào cũng có.
Điều đáng lo là xu hướng qua nhiều năm. Người dân nhiều vùng Tây Nguyên kể rằng giếng ngày trước đào nông đã có nước, nay phải đào sâu hơn hoặc chuyển sang khoan; giếng khoan ngày trước sâu vừa phải, nay phải khoan sâu hơn mới đủ. Nguyên nhân thường được nêu là lượng bơm tăng mạnh do nhu cầu tưới, trong khi khả năng giữ nước của đất giảm do mất rừng, đất bị nén chặt.
Khi nhiều giếng khoan dày đặc cùng bơm trong một khu vực, chúng “tranh” nhau một tầng nước. Giếng nhà bên cạnh bơm mạnh có thể làm giếng nhà mình yếu đi. Đây là lý do việc khai thác nước ngầm cần được quản lý chung, không chỉ là chuyện của từng nhà.
Nếu muốn theo dõi giếng nhà mình, cách đơn giản là đo mực nước tĩnh, tức mực nước khi chưa bơm, vào cùng một ngày mỗi tháng bằng một sợi dây có đánh dấu. Ghi lại qua vài năm, bạn sẽ biết giếng đang ổn định hay đang hạ dần, và có căn cứ để quyết định trước khi giếng cạn giữa mùa khô.
Chất lượng nước sinh hoạt: những nguy cơ thường gặp
Nước ngầm trong vùng đất đỏ bazan nhìn chung trong, nhưng “trong” chưa chắc đã “sạch”. Nguy cơ phổ biến nhất ở vùng nông thôn là nhiễm vi sinh từ chuồng trại, nhà vệ sinh, hố rác đặt gần giếng; nước mưa chảy tràn mang chất bẩn từ mặt đất xuống giếng đào không có thành, không có nắp.
Ở vùng làm vườn thâm canh, còn có nguy cơ nước bị ảnh hưởng bởi phân bón, thuốc bảo vệ thực vật ngấm xuống hoặc theo nước mặt chảy vào giếng, suối. Vỏ chai thuốc vứt bừa, rửa bình phun ở bờ suối là những thói quen làm nguy cơ này tăng lên.
Cách chắc chắn để biết nước nhà mình có an toàn không là lấy mẫu xét nghiệm ở cơ sở có chức năng, như trung tâm y tế hoặc phòng thí nghiệm được công nhận. Trong lúc chưa xét nghiệm, đun sôi nước trước khi uống là thói quen nên giữ. Khi trong nhà có người bị tiêu chảy, đau bụng kéo dài, hãy đến cơ sở y tế và nhắc tới nguồn nước đang dùng.
Bến nước của bon: kinh nghiệm giữ nguồn của người bản địa
Trước khi có giếng khoan và đường ống, nguồn nước của các bon M'nông là những mạch nước, con suối gần làng. Ở nhiều cộng đồng bản địa Tây Nguyên, bến nước chung của làng là nơi được giữ gìn đặc biệt: rừng quanh nguồn nước không được phát, có những quy định của luật tục về việc giữ sạch bến nước, và có cả nghi lễ gắn với nguồn nước. Những điều cụ thể của từng bon nên hỏi chính người trong bon; phần văn hoá được nói kỹ ở chuyên mục đồng bào và văn hoá.
Bài học nằm ở nguyên tắc chứ không ở nghi lễ: nguồn nước được coi là của chung, rừng quanh nguồn được giữ, và cả cộng đồng có trách nhiệm. Đó chính là những gì khoa học thuỷ văn hiện đại cũng khuyến nghị: bảo vệ vùng bổ cập, giữ rừng đầu nguồn, quản lý khai thác chung.
Khi vùng đất đổi chủ, nhiều nguồn nước của bon nằm trong vườn của người đến sau, rừng quanh nguồn bị phát, và quy ước cũ mất hiệu lực. Ở một số nơi, chính quyền và cộng đồng đã cùng nhau khoanh lại những nguồn nước chung để giữ. Đây là hướng đáng được nhân rộng.
Suối, hồ và đập trong vùng
Suối nhỏ, nhiều nhánh. Vùng Tuy Đức có mạng lưới suối nhỏ dày, phần lớn chảy mạnh mùa mưa và yếu hẳn mùa khô. Những suối còn rừng ven bờ thường giữ dòng lâu hơn.
Dòng Đắk R'Tíh. Tên một dòng sông, suối trong vùng, được nhiều người biết qua tên xã cũ và công trình thuỷ điện cùng tên trong khu vực. Đây là một nhánh thuộc hệ thống sông Đồng Nai theo mô tả chung; chi tiết dòng chảy nên tra tài liệu thuỷ văn.
Hồ, đập nhỏ. Các hồ chứa, đập dâng nhỏ phục vụ tưới và sinh hoạt có ở nhiều nơi trên Tây Nguyên. Mức nước các hồ này cuối mùa mưa là chỉ dấu quan trọng cho mùa khô sắp tới.
An toàn quanh hồ, đập. Hồ đào, ao sâu, lòng hồ thuỷ điện có thể có vùng nước sâu đột ngột, bờ trơn. Trẻ em không nên tắm ao hồ khi không có người lớn; vùng gần đập thuỷ điện có thể có nước xả đột ngột theo lịch vận hành.
Giữ nguồn nước chung: những việc mỗi nhà làm được
Nguồn nước ngầm và suối là tài sản chung của cả thôn, cả xã. Những việc nhỏ dưới đây, nếu nhiều nhà cùng làm, tạo ra khác biệt lớn:
- Đặt giếng xa chuồng trại, nhà vệ sinh, hố rác; làm thành giếng cao, nắp đậy, sân giếng dốc ra ngoài.
- Không rửa bình phun, không đổ thuốc thừa, không vứt vỏ chai thuốc xuống suối, ao, giếng.
- Giữ dải cây ven suối; không phát trắng bờ suối để trồng sát mép nước.
- Trữ nước mưa mái nhà cho sinh hoạt để giảm bơm giếng trong mùa khô.
- Bàn với hàng xóm về lịch bơm khi nhiều nhà dùng chung một con suối hay một khu giếng.
- Báo chính quyền khi thấy nguồn nước có dấu hiệu bất thường như đổi màu, có mùi, cá chết.
Nước ở vùng đầu nguồn không có ai “ở phía trên” để đổ lỗi hay trông cậy. Những gì dân Tuy Đức làm với nguồn nước là những gì chính họ sẽ uống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao giếng đào hay cạn vào cuối mùa khô?
Giếng đào lấy nước ở tầng đất phía trên, tầng này bổ cập nhờ mưa và hạ nhanh khi mùa khô kéo dài. Nếu xung quanh có nhiều giếng khoan bơm mạnh, mực nước còn hạ nhanh hơn. Khoan giếng mới nên có khảo sát, vì gặp nước hay không phụ thuộc khe nứt trong đá.
Nước giếng khoan ở vùng đất đỏ có uống được không?
Nhiều giếng cho nước trong, nhưng không thể khẳng định an toàn nếu chưa xét nghiệm. Nguy cơ chính là nhiễm vi sinh và hoá chất nông nghiệp. Hãy lấy mẫu xét nghiệm ở cơ sở có chức năng và đun sôi nước trước khi uống.
Khoan giếng có phải xin phép không?
Theo quy định hiện hành, khai thác nước dưới đất có thể phải đăng ký hoặc xin phép tuỳ quy mô và mục đích. Hộ gia đình nên hỏi chính quyền xã về yêu cầu cụ thể trước khi khoan.
Vì sao suối ngày xưa chảy quanh năm nay lại cạn?
Suối mùa khô sống nhờ nước ngầm nhả ra. Khi rừng đầu nguồn mất, đất bị nén chặt, phần lớn nước mưa chảy tràn đi trong mùa mưa thay vì thấm xuống; cộng với lượng bơm tăng, nước ngầm không đủ nuôi suối qua mùa khô.
Xuống nạo vét giếng đào có nguy hiểm không?
Có. Đáy giếng sâu có thể tích khí độc hoặc thiếu ô-xy, đã gây nhiều tai nạn chết người ở nông thôn. Không xuống một mình, phải thông gió trước, và nên thuê người có kinh nghiệm, có thiết bị cho giếng sâu.
Trữ nước mưa để dùng có an toàn không?
Nước mưa hứng từ mái sạch, qua máng sạch, trữ trong bồn kín là nguồn nước sinh hoạt tốt. Nên bỏ những trận mưa đầu mùa để rửa mái, vệ sinh bồn định kỳ, đậy kín chống muỗi, và đun sôi trước khi uống.