Mỗi năm, vào mùa thu hoạch cà phê và hồ tiêu, vườn ở Tuy Đức cần thêm rất nhiều người làm theo vụ. Người đi làm nên mang theo căn cước, thoả thuận rõ với chủ vườn về tiền công (theo ngày hay theo khối lượng), chỗ ở, ăn uống, ngày trả tiền, và để chủ vườn hoặc chủ nhà thông báo lưu trú hoặc đăng ký tạm trú với công an xã. Thoả thuận nên viết ra giấy, kể cả khi làm ngắn ngày.
Bài này viết cho cả hai phía: người lao động từ nơi khác đến và chủ vườn cần thuê người. Mục tiêu là một mùa vụ không ai bị quỵt tiền, không ai bị tai nạn vì chỗ ở tạm bợ, và không ai gặp rắc rối giấy tờ ở một vùng có xã giáp biên giới.
Mùa nào vườn Tuy Đức cần người
Lịch cụ thể mỗi năm xê dịch theo thời tiết và theo vườn, nhưng có thể hình dung khung chung của vùng cao nguyên đất đỏ phía tây nam Tây Nguyên. Cà phê vối, cây chủ lực, thường chín và được hái chủ yếu vào cuối mùa mưa sang đầu mùa khô, khoảng từ cuối năm dương lịch kéo sang đầu năm sau. Đây là đợt cần người đông nhất, vì cà phê chín không chờ, để lâu bị rụng, khô trên cây hoặc chuột sóc phá.
Hồ tiêu thường thu sau cà phê, rơi vào các tháng mùa khô đầu năm. Việc hái tiêu đòi hỏi leo thang, nên thường cần người quen việc. Điều cũng chín vào mùa khô, chủ yếu là nhặt hạt rụng. Mắc ca, cây trồng mới mở rộng mạnh ở vùng này, có mùa rụng hạt khác hẳn, thường vào khoảng giữa năm, nên tạo thêm một đợt việc lệch pha với cà phê. Sầu riêng và cây ăn trái thu theo vụ riêng của từng vườn.
Ngoài thu hoạch còn những đợt việc nhỏ hơn: làm cỏ, bón phân đầu mùa mưa, tỉa cành, tưới mùa khô ở vườn có nguồn nước. Người đi làm quanh năm thường xoay vòng theo các mùa này. Muốn biết chính xác năm nay khi nào vào vụ, cách tốt nhất là hỏi người quen đang ở vùng, vì một đợt mưa trái mùa có thể làm cả vùng chín sớm hoặc muộn vài tuần.
Mang gì theo khi đi làm vụ
Chuẩn bị giấy tờ và đồ dùng đúng ngay từ đầu giúp tránh nhiều phiền phức ở nơi xa:
- Căn cước còn hạn (thẻ hoặc tài khoản định danh trên điện thoại). Đây là giấy tờ cần nhất để chủ chỗ ở thông báo lưu trú, để làm việc với công an hoặc biên phòng nếu được hỏi, và để nhận tiền qua ngân hàng.
- Thẻ bảo hiểm y tế hoặc thông tin bảo hiểm trên ứng dụng. Ốm đau hay tai nạn khi ở xa, có thẻ thì đỡ hẳn chi phí; hỏi trước về khám ngoài nơi đăng ký ban đầu.
- Số tài khoản ngân hàng đứng tên mình, để nhận tiền công chuyển khoản, có dấu vết rõ ràng.
- Đồ bảo hộ: găng tay, áo dài tay, ủng hoặc giày cao cổ, nón, áo mưa. Vườn cà phê sáng sớm ướt sương, nhiều kiến, ong, có thể có rắn.
- Thuốc dùng riêng nếu bạn có bệnh mạn tính, vì hiệu thuốc có thể ở xa vườn.
- Đèn pin, sạc dự phòng cho chỗ ở trong rẫy, nơi điện có khi chưa kéo tới.
- Một tờ ghi số điện thoại người thân để trong ví, phòng khi điện thoại hỏng hoặc mất.
Nếu đi theo nhóm do một người dẫn, mỗi người vẫn nên tự giữ căn cước và tiền của mình. Không giao căn cước cho người dẫn hay chủ vườn giữ hộ làm "tin"; đó là thói quen dễ dẫn tới bị giữ người, giữ tiền.
Tiền công theo ngày hay theo khối lượng: so sánh để thoả thuận
Ở vùng cà phê có hai cách trả công phổ biến. Không cách nào luôn tốt hơn; điều quan trọng là hai bên hiểu giống nhau trước khi bắt đầu. Bảng dưới không nêu mức tiền, vì mức công thay đổi theo năm, theo vườn và theo độ khan người:
| Tiêu chí | Trả theo ngày công | Trả theo khối lượng (ký, bao) |
|---|---|---|
| Phù hợp khi | Vườn thưa quả, cây cao, cần hái kỹ, chọn quả chín | Vườn sai quả, chín đồng loạt, hái tuốt |
| Người làm lo về | Bị giao việc quá sức trong một ngày | Cân không đúng, trừ tạp chất, trừ lá cành vô lý |
| Chủ vườn lo về | Làm chậm, hái ẩu | Hái cả quả xanh, tuốt gãy cành, lẫn đất đá |
| Cần thống nhất trước | Giờ bắt đầu, giờ nghỉ, có bao bữa ăn không | Cân của ai, cân ở đâu, trừ bì bao bao nhiêu, quả xanh tính thế nào |
| Ngày trả tiền | Cuối ngày, cuối tuần hay cuối vụ | Như cột bên; nên chốt sổ cân mỗi ngày |
Dù trả theo cách nào, hãy ghi sổ hằng ngày: ngày làm, số công hoặc số ký, tiền đã ứng. Cả hai bên cùng giữ một bản hoặc chụp ảnh trang sổ mỗi tối. Phần lớn tranh cãi cuối vụ không phải do ai cố ý gian, mà do không ai ghi lại.
Ứng tiền trước một phần là chuyện thường; nên ghi ngay vào sổ, có chữ ký hoặc tin nhắn xác nhận.
Thoả thuận bằng lời có được không: góc pháp lý cần biết
Bộ luật Lao động năm 2019 không còn loại "hợp đồng mùa vụ" như trước; hợp đồng lao động hiện chỉ có loại xác định thời hạn và không xác định thời hạn. Với công việc thời hạn dưới một tháng, luật cho phép giao kết bằng lời nói, trừ một số trường hợp đặc biệt. Đi hái cà phê vài tuần vì vậy có thể thoả thuận miệng mà vẫn hợp pháp.
Nhưng hợp pháp không có nghĩa là an toàn. Khi có tranh chấp, thoả thuận miệng rất khó chứng minh. Cách thực tế nhất là viết một tờ giấy ngắn hoặc nhắn tin qua điện thoại, ghi: tên hai bên, công việc, nơi làm, cách tính công, ngày trả tiền, có bao ăn ở không, ai lo chi phí đi lại. Tin nhắn có ngày giờ là bằng chứng tốt.
Với việc kéo dài từ một tháng trở lên, về nguyên tắc nên làm hợp đồng bằng văn bản. Các vấn đề như bảo hiểm xã hội bắt buộc với lao động ngắn hạn, thuế thu nhập cá nhân khi chủ vườn chi trả cho nhiều người, được quy định trong luật chuyên ngành và có thay đổi; chủ vườn thuê đông người nên hỏi cơ quan thuế và bảo hiểm xã hội phụ trách khu vực về nghĩa vụ của mình theo quy định hiện hành.
Nếu bị quỵt tiền công, người lao động có thể đề nghị UBND xã, hoà giải viên ở thôn hỗ trợ hoà giải trước. Sổ ghi công và tin nhắn là thứ đầu tiên người hoà giải hỏi tới.
Chỗ ở trong rẫy và thủ tục cư trú
Phần đông lao động vụ ở ngay trong vườn: nhà kho, chòi canh, lán dựng tạm, hoặc nhà của chủ vườn. Một số thuê phòng trọ ở khu trung tâm xã rồi đi xe máy vào rẫy. Ở trong vườn tiện công việc nhưng thường thiếu điện, nước sạch và nhà vệ sinh; ở trọ thì có điều kiện hơn nhưng tốn thêm tiền và đường đi.
Về thủ tục, người đến ở ngắn ngày thì chủ chỗ ở có trách nhiệm thông báo lưu trú với công an xã; ở dài hơn, thông thường từ khoảng một tháng trở lên, thì thuộc diện đăng ký tạm trú. Việc này làm được trên ứng dụng định danh điện tử, chỉ mất vài phút nếu chủ nhà đã quen. Người lao động nên nhắc chủ vườn làm, vì đó cũng là cách bảo vệ mình: nếu có chuyện xảy ra, cơ quan chức năng biết bạn đang ở đâu, làm cho ai.
Chỗ ở tạm cần vài điều kiện tối thiểu để an toàn: không ngủ trong kho chứa phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hoặc xăng dầu; không nấu bếp củi sát vách tôn, mái lá khi mùa khô gió mạnh; dây điện kéo tạm phải treo cao, không đi dưới đất ẩm ướt; có nước sạch để uống, không uống nước suối, nước giếng chưa đun.
Phía chủ vườn: thuê người cho đúng và giữ người cho mùa sau
Ở vùng Tuy Đức, nhiều năm chủ vườn không thiếu tiền mà thiếu người: cà phê chín rộ cùng lúc ở cả vùng, ai cũng tìm người, và người làm vụ có quyền chọn vườn. Những vườn giữ được nhóm người quay lại mỗi năm thường giống nhau ở vài điểm rất đời: trả tiền đúng hẹn, cân rõ ràng, chỗ ngủ khô ráo, nước uống sạch, không giao việc nguy hiểm mà không có đồ bảo hộ.
Về thủ tục, chủ vườn là người nên chủ động thông báo lưu trú hoặc hướng dẫn đăng ký tạm trú cho người ở lại trong vườn, vì chỗ ở là của mình. Ghi danh sách người làm kèm số căn cước, quê quán, số điện thoại người thân; danh sách này cần đến khi có tai nạn hay khi công an, biên phòng hỏi. Không thuê người không có giấy tờ tuỳ thân, không thuê trẻ em làm việc nặng hoặc tiếp xúc thuốc bảo vệ thực vật.
Chi tiền công cho nhiều người trong một vụ cũng là một khoản chi phí sản xuất. Nếu vườn đứng tên hộ kinh doanh, hợp tác xã hay doanh nghiệp, các khoản này cần chứng từ để hạch toán và có thể phát sinh nghĩa vụ khấu trừ thuế, đóng bảo hiểm theo quy định hiện hành. Hộ nông dân tự trồng thì đơn giản hơn, nhưng vẫn nên giữ sổ chi để biết vụ này lãi thật hay không.
An toàn khi làm vụ ở vùng biên và đường đất đỏ
Tai nạn trong mùa vụ thường đến từ những chuyện nhỏ lặp lại mỗi ngày. Vài điều nên nhớ:
- Thang hái tiêu phải chắc, chân thang đặt trên nền vững, có người giữ khi leo cao; không leo khi trụ tiêu ướt mưa.
- Xe máy chở bao cà phê trên dốc đất đỏ là nguyên nhân tai nạn quen thuộc. Chở vừa sức, đi chậm, mùa mưa đường trơn như mỡ.
- Thuốc bảo vệ thực vật: không vào lô vừa phun, rửa tay trước khi ăn, không dùng can thuốc cũ đựng nước.
- Ong, rắn, kiến: mang găng, nhìn kỹ gốc cây trước khi thò tay; người có tiền sử dị ứng ong nên báo trước cho nhóm.
- Vùng giáp biên: một phần xã Quảng Trực và các khu vực gần đường biên là khu vực biên giới, có quy định riêng về đi lại, cư trú. Không đi lối mòn sang bên kia biên, không nhận "việc thêm" chở hàng qua biên từ người lạ; khi được biên phòng hỏi giấy, xuất trình căn cước và nói rõ đang làm cho vườn nào.
- Tiền mặt: cuối vụ nhiều người mang một khoản lớn về quê; nhận chuyển khoản hoặc gửi bớt về nhà dọc đường an toàn hơn.
Khi bị thương nặng, hãy đưa người bệnh tới cơ sở y tế gần nhất và gọi cấp cứu theo số khẩn cấp quốc gia; đừng cố chữa bằng mẹo tại rẫy rồi để muộn.
Câu hỏi thường gặp
Đi hái cà phê có cần làm hợp đồng lao động không?
Việc dưới một tháng thì luật cho phép thoả thuận bằng lời nói. Dù vậy nên ghi lại những điểm chính bằng giấy hoặc tin nhắn: cách tính công, ngày trả, ăn ở. Việc từ một tháng trở lên thì về nguyên tắc nên làm hợp đồng văn bản.
Chủ vườn giữ căn cước của người làm có được không?
Không nên và không có lý do chính đáng. Căn cước là giấy tờ tuỳ thân của mỗi người, chủ vườn chỉ cần xem hoặc chụp để thông báo lưu trú. Bị giữ giấy tờ mà không trả, người lao động có thể báo công an xã.
Trả công theo ký thì cân thế nào cho công bằng?
Thống nhất trước cân nào được dùng, cân ở đâu, trừ bì bao bao nhiêu và cách xử lý quả xanh, lá cành. Cân ngay tại vườn cuối mỗi ngày, có người lao động chứng kiến, ghi sổ và chụp ảnh trang sổ.
Lao động vụ ốm đau ở Tuy Đức thì bảo hiểm y tế có dùng được không?
Thẻ bảo hiểm y tế dùng được trên toàn quốc, nhưng mức hưởng khi khám ngoài nơi đăng ký ban đầu tuỳ tuyến và trường hợp cấp cứu hay không. Hỏi trước tại cơ sở khám và mang theo thẻ hoặc thông tin trên ứng dụng.
Mùa vụ năm nay tiền công bao nhiêu một ngày?
Mức công thay đổi theo năm, theo vườn, theo cây và theo lúc khan người, nên bài không nêu con số. Cách biết là hỏi vài chủ vườn và vài người làm cùng vùng, so cả khoản bao ăn ở. Một mức cao bất thường kèm yêu cầu đặt cọc là dấu hiệu nên cảnh giác.
Có nên nhận lời đi làm qua người môi giới quen trên mạng không?
Cẩn thận với lời mời cần nộp tiền trước, giữ giấy tờ hoặc không nói rõ vườn ở đâu, chủ là ai. Nên hỏi tên chủ vườn, thôn, xã, rồi nhờ người quen ở vùng hỏi lại. Đi theo nhóm người cùng quê đã từng làm ở đó an toàn hơn.