Ở vùng Tuy Đức, ba thứ hạ tầng gây phiền nhất cho người mới đến là điện, nước và sóng điện thoại. Điện lưới đã phủ phần lớn khu dân cư, nhưng nhà nằm sâu trong rẫy thường phải xin kéo đường dây và chịu chi phí phần mở rộng; câu dây tạm qua vườn là nguyên nhân tai nạn điện thường gặp. Nước sinh hoạt chủ yếu từ giếng khoan, giếng đào, mùa khô có lúc cạn. Ở các khu giáp biên, điện thoại có thể bắt sóng mạng của Campuchia và tính cước chuyển vùng quốc tế nếu không tắt đúng chức năng.
Bài này viết cho người vừa mua vườn, người dựng nhà mới và lao động ở lâu trong rẫy. Các con số về giá điện, giá lắp đặt, cước viễn thông thay đổi thường xuyên nên không nêu; trọng tâm là cách làm đúng và những chỗ hay mất tiền oan.
Xin cấp điện cho nhà mới trong vườn
Điện sinh hoạt do đơn vị điện lực phụ trách khu vực cung cấp. Trình tự chung như sau; chi tiết hồ sơ xem trên kênh chăm sóc khách hàng của ngành điện hoặc Cổng Dịch vụ công quốc gia, nơi có thủ tục cấp điện mới:
- Gửi đề nghị cấp điện trực tuyến hoặc tại điểm giao dịch, kèm giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ về chỗ ở, nhà ở (giấy chứng nhận, hợp đồng thuê, hoặc giấy tờ khác theo hướng dẫn).
- Điện lực khảo sát vị trí nhà, khoảng cách đến lưới hạ thế gần nhất, đề xuất phương án đấu nối.
- Thống nhất phương án và chi phí nếu cần kéo thêm đường dây; phần nào ngành điện đầu tư, phần nào khách hàng chịu được nêu trong thoả thuận.
- Ký hợp đồng mua bán điện, lắp công tơ tại vị trí quy định.
- Đi dây sau công tơ vào nhà do khách hàng tự lo, nên thuê thợ điện có kinh nghiệm, dùng dây và thiết bị bảo vệ đúng chuẩn.
Ở khu vực đất chưa rõ pháp lý, như đất có nguồn gốc lâm nghiệp chưa được giao, việc cấp điện có thể bị hạn chế. Hỏi trước điện lực và UBND xã trước khi dựng nhà, đừng giả định là "nhà có rồi thì điện sẽ có".
Câu điện nối dài qua vườn: rủi ro thật mỗi mùa tưới
Mùa khô ở Tuy Đức là mùa tưới. Rất nhiều vườn dùng máy bơm điện đặt ở giếng, ao hay suối, và để có điện cho máy bơm, người ta kéo dây từ nhà hoặc từ nhà hàng xóm, đi trên mặt đất, vắt qua thân cây, nối bằng băng keo. Dây đi qua vùng đất ẩm, bị cuốc phạm, bị chuột cắn, bị ống nước rỉ chảy lên, và chỉ cần một người đi tưới chân trần là thành tai nạn.
Những nguyên tắc tối thiểu: dây cấp cho máy bơm phải là dây có vỏ bọc dày, đủ tiết diện cho công suất máy, treo cao trên cọc hoặc chôn trong ống bảo vệ; mỗi mạch có cầu dao, aptomat chống giật; mối nối đặt trong hộp kín, không để dưới đất. Máy bơm đặt trên bệ khô, có nắp che mưa, có nối đất vỏ máy.
Đừng câu điện từ đường dây của ngành điện hay từ cột điện. Ngoài việc vi phạm quy định sử dụng điện, đó là cách nhanh nhất để gây tai nạn cho mình và người khác. Nếu vườn cần điện cho tưới ở xa nhà, hãy đề nghị điện lực tư vấn phương án cấp điện cho sản xuất, hoặc cân nhắc máy bơm chạy dầu, máy bơm năng lượng mặt trời tuỳ điều kiện.
Mùa mưa có giông sét, nên rút điện thiết bị khi có sét gần, và không trú mưa dưới gốc cây cao giữa đồi trống.
Nước sinh hoạt: giếng khoan, giếng đào và mùa khô
Phần lớn hộ dân ở vùng Tuy Đức dùng nước giếng. Giếng đào nông dễ làm nhưng dễ cạn vào cuối mùa khô và dễ nhiễm bẩn từ mặt đất; giếng khoan sâu ổn định hơn nhưng tốn chi phí, và không phải mũi khoan nào cũng gặp nước. Nhiều nơi đã có hệ thống cấp nước tập trung ở khu trung tâm, nhưng vườn xa thì vẫn tự lo.
Một số thói quen giúp có nước an toàn: đặt giếng ở chỗ cao, xa chuồng trại, xa nhà vệ sinh và xa kho phân, thuốc; làm thành giếng cao, có nắp đậy; không rửa bình phun thuốc gần giếng. Nước dùng để uống nên đun sôi hoặc lọc. Với gia đình có trẻ nhỏ, có thể gửi mẫu nước đi xét nghiệm tại cơ sở có chức năng để biết nước có vấn đề gì không, nhất là khi nước có mùi, màu lạ.
Cạnh tranh nước giữa sinh hoạt và tưới vườn là chuyện thật vào mùa khô. Giếng khoan nhiều để tưới cà phê, sầu riêng có thể làm hạ mực nước ngầm, giếng đào của nhà bên cạn sớm. Đây là chuyện của cả thôn, đáng đem ra bàn trong cộng đồng hơn là mỗi nhà tự khoan sâu thêm. Nhà nước có quy định về khai thác nước dưới đất, có ngưỡng phải đăng ký hoặc xin phép; nếu định khoan giếng lớn để tưới, hỏi xã về yêu cầu hiện hành.
Sóng điện thoại vùng biên và bẫy cước chuyển vùng
Ở xã Quảng Trực và những khu vực gần đường biên, điện thoại có thể bắt được cả sóng mạng trong nước lẫn sóng mạng của nước láng giềng. Nếu máy đang để chế độ tự chọn mạng và tín hiệu trong nước yếu, máy có thể tự chuyển sang mạng nước ngoài. Khi đó, cuộc gọi, tin nhắn và đặc biệt là dữ liệu di động có thể bị tính cước chuyển vùng quốc tế, cao hơn rất nhiều so với cước trong nước. Không ít người chỉ biết khi tài khoản bị trừ sạch hoặc nhận hoá đơn bất thường.
Cách phòng: vào phần cài đặt mạng di động, tắt "chuyển vùng dữ liệu" (data roaming); nếu sống hoặc làm việc thường xuyên gần biên, chuyển chế độ chọn mạng sang thủ công và chọn mạng trong nước của nhà mạng mình đang dùng. Một số nhà mạng có dịch vụ chặn chuyển vùng quốc tế theo yêu cầu; hỏi tổng đài chăm sóc khách hàng của nhà mạng. Khi thấy tên mạng lạ hiện trên màn hình, hãy kiểm tra lại ngay.
Nếu đã bị trừ cước oan, liên hệ nhà mạng sớm, cung cấp thời gian, vị trí; nhà mạng có thể xem xét tuỳ chính sách. Đây cũng là lý do người dẫn khách đi thăm vùng biên nên nhắc cả đoàn tắt chuyển vùng trước khi vào khu vực gần đường biên.
Sóng và internet ở vùng vườn: những lựa chọn thực tế
Chất lượng sóng phụ thuộc nhà mạng và từng khu vực; cách tốt nhất là hỏi hàng xóm đang dùng mạng nào ổn. Bảng dưới so sánh các cách có internet ở nhà trong vườn:
| Cách | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dữ liệu di động trên điện thoại | Người ở ngắn hạn, dùng ít | Phụ thuộc sóng tại chỗ; ở góc khuất đồi có thể rất yếu |
| Bộ phát wifi dùng sim | Nhà xa đường cáp, cần chia sẻ cho cả nhà | Đặt bộ phát ở chỗ cao, gần cửa sổ, hướng về phía trạm phát |
| Cáp quang có dây | Nhà gần khu dân cư, gần đường | Hỏi nhà mạng xem đường cáp đã tới thôn chưa |
| Ăng-ten khuếch đại sóng | Nhà trong thung, sóng chập chờn | Chỉ dùng thiết bị hợp chuẩn, không tự chế bộ phát gây nhiễu |
Với người dùng ứng dụng định danh, ngân hàng, cổng dịch vụ công, sóng ổn định quyết định việc có làm giấy tờ trực tuyến được hay không. Nếu nhà không có sóng tốt, có thể ra khu trung tâm xã hoặc nơi có wifi đáng tin để làm, tránh dùng wifi công cộng lạ khi đăng nhập tài khoản quan trọng.
Mùa mưa, giông sét và mất điện ở nhà trong vườn
Mùa mưa ở cao nguyên đất đỏ thường kèm giông chiều, gió giật làm gãy cành cây đè lên đường dây, và sét đánh vào những vùng đồi trống. Nhà trong vườn ở cuối nhánh đường dây hạ thế vì vậy hay mất điện lâu hơn nhà ở trung tâm, vì sự cố ở đâu đó dọc đường dây dài cũng làm cả nhánh mất điện.
Một vài chuẩn bị đơn giản giúp đỡ khổ: đèn sạc, sạc dự phòng cho điện thoại, một ít nước dự trữ cho trường hợp máy bơm giếng không chạy được. Gia đình có tủ đông chứa thực phẩm nên hạn chế mở cửa tủ khi mất điện. Thiết bị điện tử đắt tiền nên cắm qua ổ có chống sét, và rút phích khi giông đến gần.
Cây trong vườn mọc sát đường dây là nguồn sự cố quen thuộc. Chủ vườn không nên tự leo chặt cành gần dây điện đang mang điện; báo điện lực để được xử lý theo hành lang an toàn. Khi thấy dây điện đứt rơi xuống vườn, giữ khoảng cách, cảnh báo người nhà, gia súc, và báo ngay cho ngành điện.
Thanh toán tiền điện, cước điện thoại khi nhà ở xa
Ngày trước, người dân vùng sâu chờ nhân viên thu tiền điện đến tận nhà hoặc ra điểm thu ở trung tâm xã. Hiện nay phần lớn hoá đơn điện, cước viễn thông có thể thanh toán qua ứng dụng ngân hàng, ví điện tử hoặc ứng dụng của ngành điện, nhà mạng. Với nhà ở xa, cách này tiết kiệm nhiều chuyến đi.
Điều cần cẩn thận là tin nhắn, cuộc gọi mạo danh ngành điện báo "sắp cắt điện vì nợ tiền" rồi gửi đường dẫn yêu cầu thanh toán hay cài ứng dụng lạ. Ngành điện không yêu cầu khách hàng chuyển tiền vào tài khoản cá nhân, không gửi đường dẫn tải ứng dụng không rõ nguồn. Khi nghi ngờ, tra hoá đơn trên kênh chính thức hoặc hỏi trực tiếp điểm giao dịch.
Với người lớn tuổi không quen điện thoại thông minh, con cháu ở xa có thể thanh toán hộ qua mã khách hàng in trên hoá đơn, không cần biết mật khẩu của ai.
Danh sách kiểm khi chọn chỗ dựng nhà trong vườn
Trước khi quyết định vị trí nhà mới, nên đi thực địa với câu hỏi về cả ba loại hạ tầng:
- Khoảng cách đến cột điện hạ thế gần nhất, đường dây đi qua đất của ai.
- Có lối để xe thi công của điện lực vào được không, nhất là mùa mưa.
- Vị trí có thể đào giếng, giếng hàng xóm sâu bao nhiêu, mùa khô có cạn không.
- Đứng ở vị trí định đặt nhà, thử gọi điện, mở dữ liệu, xem tên mạng hiển thị là mạng trong nước hay mạng lạ.
- Nhà vệ sinh, kho phân thuốc, chuồng trại đặt ở đâu để không ảnh hưởng nguồn nước.
- Đường thoát nước mưa, nguy cơ sạt lở nếu sát taluy, sát suối.
- Hướng gió mùa khô, để bố trí bếp, kho củi tránh cháy lan.
Mười phút hỏi hàng xóm về điện, nước, sóng có giá trị hơn nhiều so với lời giới thiệu của người bán đất.
Câu hỏi thường gặp
Nhà trong rẫy cách cột điện xa thì ai chịu tiền kéo dây?
Tuỳ quy định của ngành điện và phương án đấu nối cụ thể. Có phần do ngành điện đầu tư, có phần khách hàng chịu, nhất là đoạn dây sau công tơ hoặc đoạn mở rộng riêng cho một hộ. Điện lực sẽ nêu khi khảo sát.
Điện thoại bị trừ nhiều tiền khi ở gần biên giới là vì sao?
Nhiều khả năng máy đã tự chuyển sang mạng của nước láng giềng và tính cước chuyển vùng quốc tế. Tắt chuyển vùng dữ liệu, chọn mạng thủ công là mạng trong nước, và hỏi nhà mạng về dịch vụ chặn chuyển vùng.
Nước giếng ở vùng đất đỏ có uống trực tiếp được không?
Không nên uống trực tiếp. Nước giếng có thể nhiễm vi sinh hoặc chất từ phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Đun sôi hoặc lọc trước khi uống, và xét nghiệm khi nước có mùi, màu lạ.
Khoan giếng để tưới vườn có phải xin phép không?
Khai thác nước dưới đất có quy định riêng, với các ngưỡng quy mô phải đăng ký hoặc xin phép. Giếng sinh hoạt gia đình thường không phức tạp, giếng tưới lớn thì nên hỏi xã về yêu cầu hiện hành.
Mất điện kéo dài ở vườn thì báo ở đâu?
Báo qua tổng đài chăm sóc khách hàng hoặc ứng dụng của ngành điện, ghi rõ địa chỉ, mã khách hàng trên hoá đơn. Nếu thấy dây đứt, cột nghiêng, tránh xa và báo ngay, không tự xử lý.
Dùng pin năng lượng mặt trời cho nhà trong rẫy có cần đăng ký không?
Hệ thống nhỏ dùng riêng, không nối lưới thường đơn giản. Hệ thống nối lưới hoặc bán điện lên lưới có quy định riêng của ngành điện. Thuê thợ có kinh nghiệm để lắp đặt an toàn, nhất là phần ắc quy và chống sét.