Vùng Tuy Đức là một phần của cao nguyên bazan phía tây nam Đắk Nông cũ, nay bị các dòng suối chia cắt thành miền đồi lượn sóng: đỉnh đồi tròn và khá bằng, sườn dốc từ thoải tới khá dốc, xen giữa là những thung lũng suối hẹp. Địa hình nhìn chung không có núi cao hiểm trở, nhưng hiếm có một mặt bằng rộng thật sự phẳng.
Hiểu địa hình giúp bạn hiểu nhiều chuyện khác: đường vì sao quanh co lên xuống, nước mưa đổ về đâu, vì sao nhà hay dựng dọc sống đồi, vì sao đất dốc dễ xói. Các con số độ cao cụ thể cho từng xã không được nêu ở đây vì thay đổi theo từng điểm; khi cần, hãy tra bản đồ địa hình.
Từ mặt bằng cao nguyên thành miền đồi
Khi các lớp bazan mới phun trào, vùng này từng là những mặt bằng rộng nằm cao. Từ đó tới nay, mưa nhiệt đới và các dòng suối không ngừng bào mòn. Nước mưa gom thành rãnh, rãnh thành khe, khe thành suối; mỗi dòng suối khoét một thung lũng, và phần đất còn lại giữa các thung lũng trở thành những quả đồi.
Kết quả là cái mà người địa lý gọi là địa hình đồi lượn sóng: nhìn từ trên cao, những đỉnh đồi có độ cao tương đối gần nhau, như mặt bằng cũ còn sót lại, xếp lớp nối tiếp tới chân trời. Đi trên đường thì cảm giác ngược lại: liên tục lên dốc, xuống dốc, qua suối, rồi lại lên.
Đá bazan và đất đỏ dày khiến sườn đồi ở đây thường có dạng tròn, mềm, ít vách đá dựng đứng. Những chỗ dốc gắt nhất thường là sườn thung lũng của các suối lớn, nơi dòng nước đã khoét sâu.
Quá trình bào mòn ấy vẫn đang tiếp diễn, chỉ là chậm tới mức một đời người khó nhận ra, trừ ở những nơi mất lớp phủ thực vật. Ở đó, rãnh xói có thể sâu thêm thấy rõ sau một mùa mưa. Theo nghĩa đó, cảnh quan đồi của Tuy Đức không phải thứ đứng yên, và cách con người dùng đất đang đẩy nhanh hay làm chậm sự thay đổi ấy.
Độ cao và hướng nghiêng: nói được tới đâu
Các mô tả phổ biến về Đắk Nông cũ cho biết phần lớn tỉnh nằm trên cao nguyên, độ cao giảm dần từ vùng trung tâm về phía tây và tây nam. Vùng Tuy Đức nằm ở phía tây nam, thấp hơn nhiều so với cao nguyên Lâm Viên quanh Đà Lạt và nhìn chung cùng tầm với vùng cao nguyên quanh Gia Nghĩa. Đi tiếp về phía nam xuống vùng Bình Phước cũ, độ cao giảm rõ.
Số mét chính xác thì thay đổi theo từng điểm: đỉnh đồi cao hơn thung lũng bên cạnh vài chục mét là chuyện bình thường. Vì vậy một con số “độ cao trung bình của Tuy Đức” ít có ý nghĩa thực tế. Khi bạn cần độ cao cho một việc cụ thể như thiết kế nhà, hệ thống nước, hãy đo tại chỗ hoặc tra bản đồ địa hình.
Điều có ý nghĩa hơn với người dân là hướng nghiêng cục bộ: sườn nào quay về hướng nào, nước từ mảnh đất mình chảy về đâu, nhà hàng xóm ở phía trên hay phía dưới dòng chảy mặt.
Hướng sườn cũng ảnh hưởng tới nắng và gió. Sườn hứng nắng chiều khô nhanh hơn trong mùa khô; sườn đón gió đông bắc chịu gió mạnh hơn trong những tháng hanh khô; sườn khuất thì ẩm, mát và lâu khô hơn sau mưa. Người làm vườn lâu năm dựa vào những khác biệt nhỏ này khi chọn chỗ trồng, chỗ đặt sân phơi, chỗ dựng chuồng trại.
Nước chảy về đâu: vùng đầu nguồn của nhiều dòng
Vì nằm trên cao nguyên, vùng Tuy Đức là nơi bắt nguồn hoặc chảy qua của nhiều dòng suối nhỏ. Theo mô tả chung về địa lý vùng, các dòng nước ở đây góp vào những hệ thống sông lớn khác nhau: một phần chảy về hệ thống sông Đồng Nai, trong đó có những nhánh như dòng Đắk R'Tíh; một phần chảy về phía Campuchia, thuộc lưu vực sông Mê Kông. Đường phân thuỷ chính xác giữa các lưu vực là thông tin của bản đồ thuỷ văn chuyên ngành.
Vị trí đầu nguồn có hai mặt. Mặt tốt: nước ở đây chưa bị các vùng phía trên làm bẩn. Mặt khó: vùng đầu nguồn không có “nước từ nơi khác chảy tới” để bù vào mùa khô; nước của vùng chỉ là nước mưa rơi tại chỗ và nước ngầm mà đất đá giữ lại. Khi rừng đầu nguồn mất, khả năng giữ nước ấy giảm theo.
Điều này cũng có nghĩa là những gì người dân Tuy Đức làm với đất và nước, từ giữ rừng tới dùng phân thuốc, ảnh hưởng tới cả những vùng hạ lưu xa hơn. Một con suối đục ngầu đất đỏ sau mưa là dấu hiệu đất đang trôi khỏi các sườn đồi phía trên, mang theo cả phân bón và lớp mặt quý của những khu vườn mà nó đi qua.
Các dạng địa hình bạn sẽ gặp trong vùng
Bảng dưới gom những dạng địa hình quen thuộc, kèm đặc điểm và điều cần lưu ý khi sử dụng:
| Dạng địa hình | Đặc điểm | Thường dùng làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đỉnh, sống đồi | Khá bằng, thoáng, lộng gió | Đường, nhà ở, vườn | Gió mạnh, sét; xa nguồn nước mặt |
| Sườn thoải | Dốc nhẹ, đất đỏ dày | Vườn cây lâu năm | Cần giữ lớp phủ chống xói |
| Sườn dốc | Dốc đáng kể, đất dễ trôi | Vườn, rừng trồng, rừng còn lại | Nguy cơ xói mòn, sạt lở cao |
| Thung lũng hẹp, khe suối | Ẩm, có nước, đất có thể khác | Ao, giếng, ruộng nhỏ | Lũ nhanh mùa mưa; sương đọng |
| Chỗ trũng, bàu nước | Đọng nước mùa mưa | Ao trữ, đồng cỏ | Không hợp làm nhà; muỗi |
Gần như mọi khoảnh đất ở vùng Tuy Đức đều là sự pha trộn của vài dạng trong bảng. Nhìn kỹ khoảnh đất nằm ở đâu trên “quả đồi” giúp đoán trước nhiều thuận lợi và rủi ro.
Người địa phương có cách nói riêng cho những dạng này, như “đất đầu đồi”, “đất lưng chừng”, “đất bàu”, “đất ven suối”. Nghe những cách gọi ấy khi đi xem đất, bạn đã biết sơ bộ khoảnh đất đó nằm ở đâu trên địa hình và có thể gặp chuyện gì với nước, gió, đất trôi.
Độ dốc và đời sống: những hệ quả thực tế
Đường sá. Đường liên xã, liên thôn ở vùng đồi phải men theo sống đồi hoặc cắt qua sườn, tạo nhiều đoạn dốc và taluy. Mùa mưa, các đoạn dốc đất đỏ là nơi xe trơn trượt; các taluy là nơi dễ sạt.
Nhà ở. Nhà thường dựng dọc sống đồi, ven đường, hoặc san một bậc trên sườn. San nền trên sườn tạo ra taluy dương phía sau và taluy âm phía trước, cả hai đều cần được che phủ, thoát nước.
Vườn và máy móc. Sườn dốc làm việc chăm sóc, thu hoạch, vận chuyển vất vả hơn; nhiều loại máy nông nghiệp khó dùng. Chi phí làm vườn trên dốc vì vậy thường cao hơn ở vùng bằng.
Nước. Đất trên cao xa nguồn nước mặt, phải dựa vào giếng; đất dưới thấp gần suối nhưng chịu ẩm và lũ. Mỗi vị trí có bài toán nước riêng.
Địa hình do con người tạo ra: san nền, mở đường, đào ao
Bên cạnh địa hình tự nhiên, vùng Tuy Đức ngày nay có rất nhiều “địa hình nhân tạo”: nền nhà san phẳng trên sườn, taluy hai bên đường mới mở, ao trữ nước đào trên sườn đồi, bờ đất đắp chặn rãnh. Mỗi công trình như vậy thay đổi cách nước mặt chảy trong khu vực, đôi khi theo những cách không ai tính trước.
San nền tạo ra mặt phẳng tiện dụng nhưng để lại taluy đất trần, dễ xói và sạt nếu không được che phủ, thoát nước. Mở đường cắt ngang sườn làm nước mưa từ phía trên dồn xuống mặt đường, chảy thành dòng, khoét rãnh ở cuối dốc. Ao đào trên sườn trữ được nước nhưng nếu bờ ao yếu, mùa mưa nước đầy có thể làm bờ vỡ, gây xói lở cho đất phía dưới.
Nguyên tắc chung là mỗi lần thay đổi mặt đất, hãy nghĩ nước sẽ đi đâu. Làm rãnh thoát nước, trồng cỏ phủ taluy, gia cố bờ ao, chừa lối cho dòng chảy tự nhiên là những việc tốn ít so với thiệt hại phải sửa sau một mùa mưa. Công trình lớn cần thiết kế của người có chuyên môn và phép của cơ quan quản lý.
Đọc địa hình bằng mắt khi chọn đất, làm nhà
Bạn không cần là kỹ sư để đọc được những điều quan trọng nhất về địa hình của một khoảnh đất. Hãy đến xem vào ngày mưa hoặc ngay sau mưa: nước mặt chảy về đâu, có rãnh xói nào đang hình thành, chỗ nào đọng nước. Đứng ở vị trí định làm nhà, nhìn lên phía trên: có sườn dốc lớn, taluy cao hay khoảng đất trống dài đổ nước về phía mình không.
Quan sát cây cối cũng cho nhiều thông tin: cây trên sườn mọc nghiêng hàng loạt, gốc cây bị lộ rễ phía dưới dốc là dấu hiệu đất đang chuyển động hoặc đang bị xói. Bờ suối bị khoét sâu, cây đổ ven suối cho biết sức nước mùa lũ.
Cuối cùng, hỏi người ở lâu năm cạnh đó về chuyện nước mùa mưa và mùa khô. Họ biết những điều mà một buổi đi xem đất không thể thấy. Những dấu hiệu nguy hiểm về sạt lở được nói kỹ ở bài riêng về xói mòn và sạt lở trong chuyên mục này.
Tra bản đồ địa hình ở đâu
Bản đồ địa hình do cơ quan đo đạc bản đồ nhà nước phát hành là nguồn chính thức, thể hiện đường đồng mức, độ cao, sông suối. Các cơ quan quản lý đất đai, quy hoạch của tỉnh cũng có bản đồ phục vụ công việc chuyên môn. Người dân có thể hỏi chính quyền xã về cách tiếp cận khi cần cho việc cụ thể.
Với nhu cầu hằng ngày, các ứng dụng bản đồ trên điện thoại có lớp ảnh vệ tinh và lớp địa hình miễn phí giúp nhìn tổng thể vùng đồi, thung lũng, dòng suối. Nhiều ứng dụng còn cho biết độ cao gần đúng tại vị trí đứng. Độ chính xác của các công cụ này có hạn, đủ để hình dung chứ không đủ để thiết kế công trình.
Một mẹo nhỏ: nhìn ảnh vệ tinh qua nhiều năm, nếu ứng dụng cho phép, bạn sẽ thấy rõ rừng đã thu hẹp thế nào, đường mới mở ra sao, những vạt đất nào bị xói thành rãnh. Đó là cách đọc địa hình theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Tuy Đức cao bao nhiêu mét so với mực nước biển?
Độ cao thay đổi theo từng điểm, đỉnh đồi và thung lũng chênh nhau đáng kể. Vùng này thấp hơn nhiều so với Đà Lạt và gần tầm với cao nguyên quanh Gia Nghĩa. Khi cần số liệu chính xác cho một vị trí, hãy tra bản đồ địa hình hoặc đo tại chỗ.
Địa hình đồi lượn sóng là gì?
Là dạng địa hình gồm nhiều quả đồi tròn có độ cao gần tương đương nhau, nối tiếp như sóng, xen giữa là thung lũng suối. Ở Tây Nguyên, đây thường là kết quả của việc suối bào mòn và chia cắt một cao nguyên bazan từng khá bằng phẳng.
Nước ở Tuy Đức chảy về sông nào?
Theo mô tả chung, các dòng suối trong vùng góp vào những hệ thống sông lớn khác nhau, một phần về sông Đồng Nai, một phần về phía Campuchia thuộc lưu vực Mê Kông. Đường phân thuỷ chính xác nên tra bản đồ thuỷ văn.
Có nên làm nhà trên đỉnh đồi không?
Đỉnh đồi thoáng, khô, ít lo nước mặt đổ về, nhưng lộng gió và có nguy cơ sét cao hơn, lại xa nguồn nước mặt. Nhiều nhà chọn vị trí hơi thấp hơn đỉnh, có cây chắn gió. Cần xem kỹ từng khoảnh đất và hỏi người có kinh nghiệm.
Vì sao đường ở Tuy Đức lên xuống dốc nhiều?
Vì vùng là miền đồi bị nhiều suối chia cắt. Đường phải đi qua liên tục các sống đồi và thung lũng, nên lên dốc, xuống dốc, qua cầu hoặc ngầm là chuyện thường. Chi tiết về tuyến đường được viết ở chuyên mục đi lại và giao thông.
Ứng dụng bản đồ trên điện thoại có đủ để thiết kế nhà không?
Không. Chúng giúp hình dung địa hình chung và độ cao gần đúng. Thiết kế nhà, nhất là trên sườn dốc, cần đo đạc thực địa và khảo sát của người có chuyên môn.