Đi rừng ở Tuy Đức không giống đi một tuyến trekking có sẵn: phần lớn rừng còn lại trên địa bàn là rừng có chủ quản lý, như rừng phòng hộ, rừng của các đơn vị lâm nghiệp, rừng giao cho cộng đồng, và nhiều khu nằm sát biên giới. Trước khi vào phải hỏi xem khu đó do ai quản lý và có được vào không, đi cùng người dẫn đường địa phương, chọn mùa khô và báo lộ trình cho người ở ngoài.
Bài này dành cho người muốn đi bộ trong rừng một buổi hay một ngày, không phải cho chuyến thám hiểm dài ngày. Nội dung gồm: rừng ở đây là loại rừng gì, hỏi ai và hỏi gì trước khi vào, chọn người dẫn đường, đồ đạc nên mang, những nguy hiểm thường gặp và cách xử lý khi lạc. Những khu vực sát biên có quy định riêng; bài chỉ nhắc nguyên tắc, chi tiết thủ tục thuộc mục vùng biên và cửa khẩu của trang.
Rừng ở Tuy Đức hôm nay là rừng gì
Vài chục năm trước, phần lớn vùng này là rừng. Qua các đợt khai hoang, lập vườn, mở đường, rừng tự nhiên đã lùi về những khu được bảo vệ, những sườn dốc, dọc các con suối và vùng gần biên giới. Thay vào đó là vườn cây lâu năm và rừng trồng. Đi trên đường lớn, thứ bạn thấy trên đồi phần nhiều là cà phê, tiêu, điều, cao su, chứ không phải rừng.
Những khu rừng còn lại có nhiều kiểu: rừng thường xanh ven suối, rừng hỗn giao có tre nứa, rừng khộp thưa ở chỗ đất khô hơn, những mảng rừng thứ sinh mọc lại sau khai thác. Rừng trồng như keo, thông, cao su cũng có, nhưng đi trong đó cảm giác khác hẳn rừng tự nhiên.
Điều quan trọng với người đi bộ là rừng nào cũng có người chịu trách nhiệm. Có thể là ban quản lý rừng phòng hộ, đơn vị lâm nghiệp, kiểm lâm địa bàn, cộng đồng thôn bon được giao rừng, hoặc lực lượng biên phòng ở khu sát biên. Họ có quyền và có lý do để hỏi bạn vào rừng làm gì.
Với người ngoài, ranh giới giữa rừng và vườn nhiều khi không rõ: đang đi trong rẫy cà phê, vượt qua một con dốc là đã vào mép rừng; đi tiếp vài trăm mét có thể là đất của một đơn vị khác. Người dẫn đường địa phương biết những ranh giới vô hình ấy, và đó là một lý do nữa để không đi một mình.
Trước khi vào rừng: hỏi ai, hỏi gì
Không có quầy cấp phép đi bộ trong rừng như ở vườn quốc gia làm du lịch. Nên làm theo trình tự sau để không vô tình vi phạm và để có người biết mình ở đâu:
- Hỏi chính quyền xã hoặc người địa phương: khu rừng định đến thuộc đơn vị nào quản lý, có nằm trong vùng hạn chế không.
- Nếu là rừng phòng hộ, rừng của đơn vị lâm nghiệp, liên hệ đơn vị đó hoặc kiểm lâm địa bàn để hỏi có được vào đi bộ không và cần làm gì.
- Nếu khu rừng nằm gần đường biên, hỏi đồn biên phòng; khu vực biên giới có quy định riêng về việc người ngoài đi lại, lưu trú.
- Thuê người dẫn đường quen lối, thường là người trong thôn bon gần đó, đã từng đi rừng để làm rẫy, lấy măng, tìm ong.
- Báo lộ trình và giờ dự kiến về cho chỗ nghỉ hoặc người thân, kèm số điện thoại người dẫn.
- Xem dự báo thời tiết, hỏi về nguy cơ cháy rừng trong mùa khô và những khu đang cấm lửa, cấm vào.
Nghe có vẻ rườm rà cho một buổi đi bộ, nhưng chính những câu hỏi này giúp người ta biết bạn là khách đi bộ chứ không phải người vào rừng khai thác, và có người tìm bạn nếu có chuyện.
Chọn người dẫn đường
Quen lối hơn quen khách. Người dẫn tốt ở đây không cần nói hay, cần thuộc đường, biết suối nào lên nhanh, dốc nào trơn, chỗ nào có tổ ong. Người làm rẫy, lấy măng, nuôi ong lâu năm thường là người dẫn giỏi nhất.
Nói rõ trước khi đi. Thống nhất đi đến đâu, đi bao lâu, về trước mấy giờ, công dẫn đường bao nhiêu, ai mang đồ ăn nước uống. Tránh mặc cả kiểu đến giữa rừng mới phát sinh chuyện.
Tôn trọng quyết định quay lại. Người dẫn nói trời sắp mưa, đường phía trước không đi được hoặc khu kia không nên vào thì nghe theo, kể cả khi bạn thấy tiếc.
Đi theo tốc độ của người yếu nhất. Nhóm có người chậm thì để người dẫn đi đầu, một người khoẻ đi cuối, không ai tách đoàn đi trước.
Một người dẫn cho nhóm nhỏ. Nhóm quá đông thì người dẫn khó bao quát; năm sáu người một người dẫn là vừa phải với đường rừng hẹp.
Đồ đạc cho một ngày đi rừng
Rừng cao nguyên mùa khô ban ngày nóng, gần suối ẩm, trời có thể đổi nhanh. Danh sách dưới đây cho một ngày đi bộ, không ngủ lại:
| Nhóm đồ | Nên mang | Lý do |
|---|---|---|
| Giày, quần áo | Giày cổ cao đế bám, tất dài, quần dài, áo dài tay mỏng | Chống gai, vắt, côn trùng, cỏ sắc |
| Nước, đồ ăn | Nước đủ cả ngày, cơm nắm, lương khô, trái cây | Không trông vào nước suối khi chưa biết sạch không |
| Định hướng | Điện thoại sạc đầy, pin dự phòng, bản đồ ngoại tuyến, còi | Sóng yếu trong rừng, còi nghe xa hơn tiếng gọi |
| Thời tiết | Áo mưa mỏng, mũ, túi chống nước | Mưa trái mùa, nắng ở chỗ trống |
| Sơ cứu | Băng, gạc, thuốc sát trùng, thuốc riêng của bản thân | Trầy xước, vắt cắn, côn trùng đốt |
| Khác | Đèn pin, dao nhỏ gấp, túi đựng rác | Về muộn, cắt dây, mang rác ra |
Không mang theo bật lửa, bếp lửa để đun nấu khi chưa được phép đốt lửa ở khu rừng đó, nhất là mùa khô. Một đốm lửa nhỏ giữa mùa khô có thể thiêu cả khu rừng và vườn của người dân phía dưới.
Những nguy hiểm thường gặp trong rừng cao nguyên
Rừng ở đây không có thú dữ rình người như trong truyện, nhưng có những nguy hiểm rất thật:
- Lạc đường: đường mòn rẽ nhiều nhánh, các nhánh dẫn vào rẫy, vào suối, nhìn giống nhau. Đây là nguy hiểm hay gặp nhất.
- Ong vò vẽ, ong đất: tổ treo trên cành thấp hoặc trong hang đất cạnh lối đi; bị đốt nhiều nốt có thể rất nguy hiểm.
- Rắn: hiếm gặp nếu đi theo lối, nhìn chỗ đặt chân, không thò tay vào hốc cây, hốc đá.
- Cây đổ, cành gãy: nhất là khi có gió mạnh, giông đầu mùa mưa.
- Sét: giông trên cao nguyên có nhiều sét; không trú dưới cây đơn độc, không đứng trên đỉnh đồi trống.
- Nước suối lên nhanh: khi phải băng suối trên đường về.
- Cháy rừng mùa khô: thấy khói lan về phía mình thì đi ngược hướng gió, ra chỗ trống, đường lớn.
- Mất nước, kiệt sức: leo dốc dưới nắng ở chỗ rừng thưa, nhất là với người ít vận động.
Khi bị lạc hoặc có người bị thương
Nếu tách khỏi nhóm hay mất dấu đường, nguyên tắc đầu tiên là dừng lại. Đi tiếp theo cảm giác thường làm lạc xa hơn. Thổi còi theo từng hồi ngắn, gọi to, chờ nghe tiếng đáp. Nếu có sóng điện thoại, gọi cho người dẫn, cho chỗ nghỉ, mô tả xung quanh: có suối không, nghe tiếng máy, tiếng gà từ hướng nào.
Nếu không ai đáp và trời còn sáng, quay lại theo lối vừa đi nếu chắc chắn nhận ra. Không đi dọc suối xuống phía dưới khi chưa biết suối chảy về đâu, ở vùng biên, nhiều con suối chảy về phía đường biên giới. Trời tối thì ở yên một chỗ khô, mặc thêm áo, chờ người tìm; người ở chỗ nghỉ đã biết lộ trình sẽ báo cho người trong vùng.
Có người bị thương, giữ an toàn cho cả nhóm trước, sơ cứu những gì làm được, gọi cấp cứu 115 nếu có sóng và báo cho chính quyền, người dẫn đường. Khiêng người bị thương trên đường rừng dốc rất khó, thường cần nhiều người trong thôn bon giúp; đừng cố khi chưa đủ người, nhất là khi nghi chấn thương lưng, cổ.
Đi rừng mà không để lại dấu
Rừng ở Tuy Đức đã chịu nhiều áp lực. Người đi bộ có thể không làm thêm áp lực đó bằng những việc rất cụ thể: không chặt cây, không bẻ cành làm gậy khi có thể dùng gậy mang theo, không khắc chữ lên thân cây, không nhổ lan, không bắt chim, không lấy trứng, không mang vật gì từ rừng về.
Rác mang vào thì mang ra, kể cả vỏ trái cây; vỏ chuối, vỏ cam để lại vẫn là rác trong rừng và thu hút côn trùng. Đi vệ sinh cách xa suối, xa lối đi. Không bật loa, không la hét, vì rừng là nơi sống của nhiều loài và là nơi người dân đi làm.
Nếu gặp bẫy thú, khu khai thác lạ hay dấu hiệu chặt phá, không tự can thiệp, không chụp cận người đang làm; báo cho kiểm lâm hoặc chính quyền xã khi đã ra khỏi rừng. Và đừng bao giờ mua thịt thú rừng, mật gấu, phong lan rừng, gỗ quý được mời bán dọc đường: mỗi lần mua là một lý do để người khác vào rừng khai thác tiếp.
Rừng theo mùa: mùa măng, mùa ong và mùa lửa
Người trong vùng đi rừng theo mùa, và hiểu nhịp ấy giúp bạn chọn thời điểm cũng như biết mình sẽ gặp ai trong rừng. Đầu mùa mưa là mùa măng: tre nứa đâm măng, người dân đi lấy măng từ sáng sớm, đường mòn có người qua lại nhiều hơn. Lúc này rừng xanh lại, đẹp, nhưng đường bắt đầu trơn và vắt bắt đầu nhiều.
Mùa khô là mùa tìm ong và mùa nhiều người vào rừng làm việc khác. Cũng là mùa lửa: lá khô dày, cỏ tranh vàng, gió mạnh. Các đơn vị quản lý rừng thường tăng tuần tra, có nơi hạn chế người vào; những ngày nắng nóng kéo dài, hãy chấp nhận rằng có khu không đi được. Thấy biển báo cấm lửa, chốt canh lửa, hãy làm theo, đừng coi là thủ tục.
Giữa mùa mưa, rừng khó đi nhất: lá mục ướt, dốc trơn, suối lên, mây mù làm khó định hướng. Người dẫn đường có kinh nghiệm cũng hạn chế đưa khách đi sâu lúc này. Nếu đến Tuy Đức giữa mùa mưa và muốn có chút cảm giác rừng, chọn đoạn đường mòn ngắn gần khu dân cư, đi buổi sáng, quay về trước khi mây kéo.
Hiểu nhịp mùa cũng giúp bạn đọc được những gì mình thấy: một lối mòn mới phát quang có thể là đường người ta đi lấy măng; một vệt cỏ cháy đen có thể là đường băng cản lửa do người quản lý rừng làm. Hỏi người dẫn, những chi tiết đó kể về rừng nhiều hơn bất kỳ tấm ảnh phong cảnh nào.
Câu hỏi thường gặp
Đi rừng ở Tuy Đức có cần giấy phép không?
Tuỳ khu rừng. Rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, rừng của đơn vị lâm nghiệp và khu vực biên giới đều có quy định về người vào. Cách chắc nhất là hỏi chính quyền xã, kiểm lâm địa bàn hoặc đồn biên phòng trước khi đi, đừng dựa vào việc người khác từng đi mà không ai hỏi.
Mùa nào đi rừng ở Tuy Đức là tốt nhất?
Mùa khô, khoảng cuối năm đến tháng ba, tháng tư, đường mòn khô, ít vắt, suối thấp. Nhưng giữa và cuối mùa khô nguy cơ cháy rừng cao, có thể có lệnh hạn chế vào rừng. Mùa mưa đường trơn, vắt nhiều, suối lên nhanh, chỉ nên đi đoạn ngắn với người dẫn quen.
Đi rừng một mình có được không?
Không nên, kể cả với người có kinh nghiệm. Ở rừng cao nguyên, một cú trật chân hay một lần lạc nhánh đường mòn khi đi một mình có thể thành chuyện lớn. Ít nhất đi hai người, tốt nhất có người dẫn địa phương và có người ở ngoài biết lộ trình.
Gặp tổ ong trên đường đi thì làm gì?
Dừng lại, lùi ra xa, đi vòng rộng tránh tổ, không ném đá, không đập cành. Nếu bị ong tấn công, che mặt và đầu, chạy ra xa khỏi tổ, không nhảy xuống nước rồi ngoi lên ngay chỗ ong đang bay. Người bị đốt nhiều nốt hoặc có dấu hiệu khó thở cần được đưa đi cấp cứu càng sớm càng tốt.
Có nên uống nước suối trong rừng không?
Nước suối trông trong nhưng có thể nhiễm vi sinh vật hoặc chất từ vườn phía trên. Mang đủ nước uống từ nhà là tốt nhất. Trong tình huống bắt buộc, đun sôi hoặc dùng dụng cụ lọc, viên khử khuẩn đúng hướng dẫn của nhà sản xuất.
Đi rừng gần biên giới cần lưu ý gì thêm?
Hỏi đồn biên phòng trước khi đi, không vượt qua khu vực được phép, không lại gần, chạm vào hay di chuyển cột mốc, không đi theo lối mòn không rõ hướng. Điện thoại có thể bắt sóng nước bạn, tắt chuyển vùng dữ liệu. Chi tiết thủ tục khu vực biên giới có ở mục vùng biên và cửa khẩu của trang.