Đường biên giới đất liền Việt Nam – Campuchia đoạn qua vùng Tuy Đức được xác định theo các văn bản pháp lý giữa hai nước và đánh dấu trên thực địa bằng hệ thống cột mốc, cọc dấu. Hai nước đã hoàn thành phần lớn công tác phân giới cắm mốc trên toàn tuyến và tiếp tục giải quyết phần còn lại qua đàm phán. Bảo vệ cột mốc, không xâm canh, không làm thay đổi dấu hiệu đường biên là nghĩa vụ của mọi công dân.
Với người dân có vườn sát biên, người đi rừng hay người muốn ghé thăm một cột mốc, những câu hỏi thực tế là: mốc trông thế nào, đất sát mốc canh tác ra sao, đến mốc chụp ảnh có được không. Bài viết trả lời ở mức nguyên lý, theo thông tin chính thức đã công bố; vị trí, số hiệu mốc cụ thể và quy định ra vào khu vực mốc phải hỏi đồn biên phòng phụ trách.
Đường biên được xác định và đánh dấu như thế nào
Đường biên giới quốc gia là ranh giới pháp lý giữa hai nước, được ghi nhận trong các hiệp ước, hiệp định và văn kiện mà hai bên ký kết. Phân giới là công việc xác định đường biên trên thực địa theo các văn bản đó; cắm mốc là đặt các cột mốc, cọc dấu để đánh dấu đường biên đã phân giới. Đây là công việc kỹ thuật – pháp lý kéo dài nhiều năm, đòi hỏi đo đạc, khảo sát chung của hai nước.
Mỗi cột mốc có hồ sơ riêng do hai bên cùng lập: toạ độ, mô tả vị trí, sơ đồ, ảnh chụp. Hồ sơ này là căn cứ để khôi phục mốc khi bị hư hỏng hay mất, và để giải quyết những thắc mắc về vị trí đường biên. Người dân không cần và không thể tra hồ sơ ấy, nhưng nên biết rằng một cột mốc bị xê dịch luôn có thể được xác định lại vị trí gốc.
Với tuyến biên giới Việt Nam – Campuchia, hai nước đã tiến hành phân giới cắm mốc qua nhiều giai đoạn và ký các văn kiện pháp lý ghi nhận phần lớn kết quả đã đạt được. Một số đoạn còn lại đang được hai bên tiếp tục trao đổi. Thông tin chính thức về tiến độ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền công bố; người dân nên dựa vào nguồn này, không dựa vào những bài đăng không rõ nguồn trên mạng.
Trên thực địa, đường biên có thể đi theo đường sống núi, theo dòng suối, sông, hoặc là đoạn thẳng nối các mốc. Không phải đoạn nào cũng có hàng rào hay đường mòn rõ rệt; ở vùng rừng núi như Tuy Đức, nhiều đoạn chỉ được nhận biết nhờ cột mốc, cọc dấu và hiểu biết của người địa phương, của biên phòng.
Các loại mốc và dấu hiệu đường biên thường gặp
Cột mốc chính. Mốc lớn, thường bằng bê tông cốt thép hoặc đá, có số hiệu, đặt ở những vị trí quan trọng của đường biên. Mặt mốc thường thể hiện tên quốc gia và số hiệu mốc theo quy cách hai bên thống nhất.
Cột mốc phụ. Nhỏ hơn, đặt xen giữa các mốc chính để đường biên trên thực địa rõ hơn, nhất là ở địa hình phức tạp.
Cọc dấu. Đánh dấu những điểm ngoặt, điểm trung gian của đường biên, nhỏ và dễ bị cây cỏ che khuất hơn cột mốc.
Mốc đơn, mốc đôi, mốc ba. Tuỳ địa hình, một vị trí có thể đặt một mốc trên đường biên, hoặc hai, ba mốc ở hai bên bờ suối, sông khi đường biên đi theo dòng nước.
Biển báo. Biển báo khu vực biên giới, vành đai biên giới, vùng cấm là dấu hiệu quản lý phía trong lãnh thổ, không phải mốc quốc giới, nhưng cũng được pháp luật bảo vệ.
Bảo vệ cột mốc: những điều cấm và nghĩa vụ của người dân
Pháp luật về biên giới quốc gia nghiêm cấm các hành vi như dịch chuyển, phá hoại, làm hư hỏng cột mốc và các dấu hiệu đường biên; làm thay đổi dòng chảy tự nhiên của sông suối biên giới; xâm canh, xâm cư, xây dựng trái phép ở khu vực sát đường biên. Những hành vi này có thể bị xử lý nghiêm, kể cả khi người làm cho rằng chỉ là "dời một chút cho dễ cày".
Trong sinh hoạt hằng ngày, những việc nhỏ cũng cần tránh: buộc trâu bò vào cột mốc, chất củi, đốt rác cạnh mốc, phát quang bằng lửa gần mốc, viết vẽ lên mốc, đặt vật lên mốc. Cây trồng sát mốc khi lớn có thể làm nghiêng, nứt mốc; cần hỏi biên phòng trước khi trồng cây lâu năm ở gần.
Nghĩa vụ chủ động của người dân là báo tin: thấy mốc nghiêng, đổ, nứt, bị đất lấp, bị cây đổ đè, hay có dấu hiệu bị tác động, hãy báo ngay đồn biên phòng hoặc uỷ ban xã, không tự ý sửa, dựng lại. Việc tu bổ, khôi phục mốc phải do cơ quan có thẩm quyền của hai bên thực hiện theo quy trình chung.
Canh tác trên đất sát đường biên: làm sao cho đúng
Ở vùng Tuy Đức, có những vườn cà phê, rẫy điều, rừng trồng của người dân nằm gần đường biên, trong vành đai biên giới. Người có đất hợp pháp ở đây vẫn được canh tác, nhưng phải tuân thủ quy chế khu vực biên giới: đưa người ngoài vào làm phải báo, xây dựng phải hỏi, không mở rộng lấn sang phía bên kia, không để gia súc thả rông qua biên.
Ranh đất của vườn và đường biên là hai chuyện khác nhau. Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất xác định ranh giữa các thửa trong lãnh thổ; đường biên quốc gia xác định ranh giữa hai nước. Khi có nghi vấn vườn mình có chạm đường biên hay không, đừng tự đo, tự cắm cọc; hãy mời biên phòng và cán bộ địa chính xã cùng xác định.
Người làm thuê từ nơi khác đến vườn sát biên thường không biết đường biên ở đâu. Chủ vườn nên dẫn đi một lượt, chỉ rõ đến đâu là giới hạn được làm, mốc nằm ở đâu, những lối nào không được đi. Một câu dặn kỹ từ đầu tránh được rất nhiều rắc rối về sau, cho cả người làm lẫn chủ vườn.
Khi có va chạm với người phía bên kia — gia súc phá vườn, cây đổ sang, tranh cãi chỗ canh tác — không tự giải quyết bằng sức, không qua biên đòi. Báo đồn biên phòng để được giải quyết qua cơ chế phối hợp giữa lực lượng hai bên. Cách làm này giữ được quan hệ láng giềng và tránh những hậu quả pháp lý cho chính mình.
Khi đường biên đi theo suối: những quy định về dòng nước
Ở vùng biên giới Tây Nguyên, nhiều đoạn đường biên đi theo dòng suối, sông. Khi đó, dòng chảy tự nhiên chính là dấu hiệu đường biên, và việc làm thay đổi dòng chảy có thể làm thay đổi cả thực địa đường biên. Vì vậy, pháp luật về biên giới quốc gia và các thoả thuận giữa hai nước đều đặt ra những hạn chế với các hoạt động trên sông suối biên giới.
Với người dân, những việc cần hỏi biên phòng trước hoặc không được làm gồm: đắp đập, đắp bờ chắn dòng, nắn dòng để lấy nước tưới; khai thác cát, sỏi, đá ở lòng suối biên giới; xây kè, làm cầu tạm; dùng chất nổ, xung điện, hoá chất để đánh bắt cá. Ở vùng đất bazan mùa khô thiếu nước như Tuy Đức, nhu cầu chặn suối lấy nước tưới cà phê là có thật; hãy tìm hướng khác như ao trữ, giếng, hoặc hỏi biên phòng và xã về giải pháp hợp quy định.
Mùa mưa lũ, bờ suối biên giới có thể sạt lở, cuốn trôi mốc, làm dòng chảy dịch chuyển. Người dân thấy hiện tượng này nên báo đồn biên phòng để ghi nhận và có biện pháp kịp thời. Không tự ý đắp lại bờ, đóng cọc giữ đất ở đoạn suối biên giới khi chưa được hướng dẫn.
Muốn đến thăm, chụp ảnh cột mốc: các bước nên làm
Đến thăm cột mốc biên giới là mong muốn của nhiều người, nhất là học sinh, đoàn thanh niên, người đi phượt. Ở vùng Tuy Đức, cột mốc nằm trong vành đai biên giới, nên không thể tự đi như đi một điểm du lịch:
- Liên hệ trước với đồn biên phòng phụ trách, nói rõ thành phần, số người, mục đích, thời gian dự kiến.
- Làm theo hướng dẫn về giấy tờ, giấy phép cho người không thường trú vào vành đai biên giới.
- Đi cùng cán bộ biên phòng hoặc người được đồn chỉ định, đi đúng lối được hướng dẫn.
- Tại mốc, giữ gìn, không leo trèo, không viết vẽ, không đặt vật lên mốc, không xê dịch đá, cọc xung quanh.
- Chụp ảnh trong phạm vi được phép; không chụp, quay công trình, vị trí canh gác của lực lượng vũ trang; không bay flycam nếu chưa được cho phép.
- Mang rác ra khỏi khu vực, không đốt lửa, không để lại dấu vết.
Những chuyến thăm mốc được tổ chức đúng cách là trải nghiệm có ý nghĩa, đặc biệt với người trẻ. Những chuyến tự phát, đi lạc, xâm phạm khu vực hạn chế thì vừa nguy hiểm, vừa có thể bị xử lý.
Thông tin về biên giới: tin nguồn chính thức, không lan truyền tin sai
Biên giới là chủ đề dễ bị đưa tin sai trên mạng xã hội: ảnh cột mốc ở nơi khác gán cho nơi này, thông tin cũ từ nhiều năm trước đăng lại như mới, suy đoán về đường biên không có căn cứ. Những tin như vậy có thể gây hiểu lầm cho người dân, gây căng thẳng không cần thiết giữa cư dân hai bên.
Người dân vùng biên, vốn hiểu thực địa hơn ai hết, có thể góp phần bằng cách không chia sẻ tin chưa kiểm chứng, và khi có thắc mắc thì hỏi đồn biên phòng, chính quyền xã. Thông tin chính thức về đường biên, cột mốc, tiến độ phân giới cắm mốc do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền công bố.
Với người làm báo, làm nội dung, người đăng video về vùng biên, hãy cẩn trọng khi ghi chú địa điểm, số hiệu mốc, hình ảnh lực lượng làm nhiệm vụ. Xin phép trước khi đăng, tránh đưa thông tin có thể bị hiểu sai hoặc ảnh hưởng đến công tác bảo vệ biên giới.
Ở góc đời thường, quan hệ giữa cư dân hai bên biên giới vùng Tuy Đức – Mondulkiri chủ yếu là quan hệ láng giềng: thăm thân, mua bán, giúp nhau khi có việc. Giữ cột mốc, giữ đường biên ổn định là điều kiện để những quan hệ ấy diễn ra bình thường, đúng luật.
Câu hỏi thường gặp
Biên giới Việt Nam – Campuchia đã cắm mốc xong chưa?
Hai nước đã hoàn thành phần lớn công tác phân giới cắm mốc trên toàn tuyến và ký các văn kiện pháp lý ghi nhận kết quả; phần còn lại đang được tiếp tục trao đổi. Thông tin cập nhật nên xem ở nguồn chính thức của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Thấy cột mốc bị nghiêng sau mưa lũ thì làm gì?
Không tự dựng lại hay di chuyển. Ghi nhận vị trí, tình trạng và báo ngay đồn biên phòng hoặc uỷ ban xã. Việc tu bổ mốc phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện theo quy trình chung của hai bên.
Có được trồng cà phê sát cột mốc không?
Đất sản xuất hợp pháp trong vành đai vẫn được canh tác, nhưng cây trồng sát mốc có thể làm hư mốc và vướng quy định khu vực biên giới. Hỏi đồn biên phòng về khoảng cách và loại cây được phép trước khi trồng.
Học sinh muốn đi thăm cột mốc cần làm gì?
Nhà trường hoặc đoàn thanh niên liên hệ trước với đồn biên phòng phụ trách, làm thủ tục theo hướng dẫn, đi cùng cán bộ biên phòng. Không tổ chức đi tự phát vì cột mốc nằm trong vành đai biên giới.
Ranh vườn ghi trên sổ đỏ có phải là đường biên giới không?
Không. Sổ đỏ xác định ranh giữa các thửa đất trong nước; đường biên quốc gia được xác định theo văn bản giữa hai nước và cột mốc trên thực địa. Khi nghi ngờ vườn chạm đường biên, mời biên phòng và cán bộ địa chính cùng xác định.
Gia súc nhà mình chạy sang bên kia biên giới thì sao?
Không tự qua biên tìm. Báo ngay đồn biên phòng để được phối hợp với lực lượng phía bên kia. Tự ý qua biên, dù chỉ để lùa gia súc về, cũng là xuất cảnh trái phép và có thể gặp nguy hiểm.