Ở vùng đồi đất đỏ như Tuy Đức, mùa mưa mang theo hai mối nguy cho đất dốc: xói mòn, khi nước mưa cuốn dần lớp đất mặt và khoét thành rãnh; và sạt lở, khi cả một khối đất ngậm nước trượt xuống, thường ở taluy đường, taluy sau nhà, bờ suối và bờ ao. Xói mòn diễn ra âm thầm từng mùa; sạt lở đến đột ngột nhưng thường có dấu hiệu báo trước.
Bài này giải thích cơ chế của hai hiện tượng, những dấu hiệu cảnh báo cần biết, việc cần làm khi mưa lớn kéo dài, và các nguyên tắc giữ đất quanh nhà. Kỹ thuật chống xói trong vườn cho từng loại cây thuộc chuyên mục cây công nghiệp; công trình gia cố lớn cần người có chuyên môn.
Xói mòn và sạt lở: giống và khác nhau thế nào
Xói mòn là quá trình đất bị bóc dần từ bề mặt. Hạt mưa đập xuống làm vỡ các viên đất, dòng chảy mặt cuốn hạt đất đi. Ban đầu là xói mặt, mất đều một lớp mỏng khó thấy; sau đó dòng chảy gom lại thành rãnh nhỏ, rãnh nhỏ sâu dần thành rãnh lớn. Mỗi mùa mưa, đất dốc trơ trụi có thể mất một lớp đất mặt mà phải rất lâu mới hình thành lại.
Sạt lở là khi cả một khối đất, có khi kèm đá và cây, trượt hoặc đổ xuống theo sườn dốc. Nó xảy ra khi sức nặng của khối đất vượt quá sức giữ của nó, thường sau những ngày mưa liên tục làm đất ngậm đầy nước, hoặc khi chân dốc bị cắt, bị dòng nước khoét.
Hai hiện tượng liên quan nhau: rãnh xói ở chân taluy làm taluy mất chỗ tựa, dễ sạt; vết sạt để lại mặt đất trần, mùa mưa sau lại bị xói mạnh. Ở vùng Tuy Đức, đa số sạt lở là quy mô nhỏ và vừa, ở taluy đường, sau nhà, bờ suối, nhưng vẫn đủ gây thiệt hại người và của.
Vì sao đất đỏ trên dốc dễ xói
Đất đỏ bazan có hạt sét rất mịn. Khi còn kết thành viên nhờ mùn và ô-xít sắt, đất tơi và thấm nước tốt. Nhưng khi mặt đất bị phơi trần, hạt mưa nhiệt đới to và nặng đập trực tiếp làm vỡ các viên đất, hạt mịn bịt kín lỗ rỗng trên mặt, nước không thấm được nữa mà chảy tràn, cuốn theo hạt đất. Đó là lý do nước suối sau mưa ở vùng đất đỏ thường đỏ đục.
Độ dốc làm dòng chảy nhanh hơn và mạnh hơn. Chiều dài sườn càng lớn mà không có gì chặn, nước càng gom nhiều, sức khoét càng mạnh ở phía dưới. Mưa ở Tây Nguyên lại hay dồn thành những trận lớn trong thời gian ngắn, đúng kiểu mưa gây xói mạnh nhất.
Thời điểm cũng quan trọng: những trận mưa đầu mùa rơi xuống mặt đất đã trơ trụi sau mùa khô, cỏ chết, lá bị dọn sạch, là những trận gây xói nhiều nhất trong năm. Đó là lý do lời khuyên giữ lớp phủ quan trọng nhất vào đúng giai đoạn chuyển từ khô sang mưa.
Cách con người dùng đất quyết định phần lớn còn lại: đất dưới rừng hay dưới lớp phủ thực vật dày gần như không xói; đất vườn làm cỏ sạch trơn, đường mòn chạy dọc theo dốc, rãnh nước làm sai hướng là những nơi xói mạnh nhất.
Sạt lở taluy: điểm nóng ở vùng đồi
Phần lớn các vụ sạt lở mà người dân vùng đồi Tây Nguyên gặp là sạt taluy: vách đất bị cắt khi mở đường, san nền nhà, đào ao. Vách này đứng được khi khô, nhưng sau những ngày mưa dầm, đất ngậm nước nặng hơn, độ bám giữa các hạt giảm, và nước ngầm rỉ ra ở mặt vách làm đất mềm thêm. Khi chân vách bị nước khoét hoặc phía trên có thêm tải như nhà, cây lớn, xe cộ, khối đất có thể trượt xuống.
Nhà dựng sát chân taluy dương, tức vách đất cao phía sau nhà, là trường hợp nguy hiểm nhất: khi vách sạt, đất đổ thẳng vào nhà, thường vào ban đêm sau một ngày mưa lớn. Nhà dựng sát mép taluy âm, tức mép vực phía trước, thì nguy cơ là nền nhà bị trượt theo.
Bờ suối và bờ ao cũng là nơi hay sạt: dòng nước mùa lũ khoét chân bờ, bờ ao đầy nước tạo áp lực lên thành đất. Nhiều khu vườn mất dần từng mét đất ven suối qua mỗi mùa mưa theo cách này.
Một điểm hay bị xem nhẹ là nước từ chính ngôi nhà: máng xối đổ thẳng xuống mép dốc, nước thải sinh hoạt xả ra sau nhà, bể nước rò rỉ lâu ngày. Lượng nước tưởng nhỏ nhưng đổ vào cùng một chỗ suốt nhiều tháng có thể làm mềm cả một khối đất. Dẫn mọi nguồn nước của nhà ra rãnh thoát, xa mép taluy, là việc rẻ mà hiệu quả.
Dấu hiệu báo trước sạt lở cần để ý
Sạt lở thường không đến không báo. Những dấu hiệu dưới đây, theo các hướng dẫn phòng chống thiên tai phổ biến, là lý do để cảnh giác và báo chính quyền:
- Vết nứt mới xuất hiện trên mặt đất, trên sườn đồi phía trên nhà, trên nền sân, trên mặt đường; vết nứt cũ rộng ra.
- Tường nhà, nền nhà nứt mới; cửa đi, cửa sổ đột nhiên kẹt, khó đóng mở.
- Cây, cột điện, hàng rào trên sườn nghiêng đi bất thường, nhất là nghiêng cả loạt về một phía.
- Mạch nước mới rỉ ra ở chân taluy, sườn đồi; nước đang trong bỗng đục ngầu.
- Đất đá nhỏ lăn xuống liên tục từ vách; nghe tiếng răng rắc, tiếng ầm trong lòng đất hoặc trên sườn.
- Mực nước suối dâng nhanh bất thường hoặc đột ngột giảm khi trời vẫn mưa, có thể do dòng chảy phía trên bị chặn.
Gặp một trong các dấu hiệu này trong mùa mưa, đừng chờ xem nó có sạt hay không. Đưa người, nhất là trẻ nhỏ, người già, ra khỏi khu vực nguy hiểm trước, rồi báo trưởng thôn, chính quyền xã.
Khi mưa lớn kéo dài nhiều ngày
Các bước dưới đây theo khuyến cáo chung của công tác phòng chống thiên tai cho vùng đồi núi; chính quyền địa phương có thể có hướng dẫn cụ thể hơn:
- Theo dõi bản tin cảnh báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở của cơ quan khí tượng và thông báo của thôn, xã.
- Kiểm tra quanh nhà vào ban ngày: taluy sau nhà, mép nền, rãnh thoát nước; khơi thông rãnh bị tắc nếu làm được an toàn.
- Nếu nhà sát chân taluy cao hoặc sát mép dốc, cân nhắc cho người già, trẻ nhỏ sang ngủ nhờ nhà người thân ở vị trí an toàn trong những đêm mưa lớn.
- Không đi qua đoạn đường có taluy đang sạt, không dừng xe dưới chân taluy, không vượt ngầm tràn khi nước chảy xiết.
- Chuẩn bị sẵn đèn pin, điện thoại sạc đầy, giấy tờ quan trọng trong túi kín để có thể rời nhà nhanh.
- Khi chính quyền yêu cầu sơ tán, làm theo ngay, không quay lại lấy tài sản khi chưa được phép.
Sau khi mưa tạnh, nguy cơ chưa hết ngay: đất còn ngậm nước có thể sạt sau đó vài giờ, vài ngày. Hãy kiểm tra kỹ và hỏi ý kiến chính quyền trước khi trở lại khu vực vừa có dấu hiệu sạt.
Giữ đất quanh nhà và trên dốc: những nguyên lý chung
Che phủ mặt đất. Đất có lớp phủ, dù là cỏ, cây che phủ hay lớp lá rụng, gần như không bị hạt mưa đập vỡ. Đây là nguyên lý đơn giản và hiệu quả nhất. Taluy mới cắt nên được trồng cỏ, phủ sớm trước mùa mưa.
Dẫn nước đi đúng đường. Làm rãnh thoát nước ở đỉnh taluy và chân taluy để nước không chảy tràn qua mặt vách hay ngấm vào chân móng. Rãnh phải đổ ra chỗ an toàn, không dồn nước sang đất nhà bên dưới.
Cắt ngắn đường đi của nước. Trên sườn dài, những băng cây, bờ cỏ, hàng rào sống chạy theo đường đồng mức, tức chạy ngang sườn chứ không chạy dọc dốc, giúp làm chậm dòng chảy và giữ đất lại.
Không tạo thêm tải trên mép dốc. Tránh đổ đất đá, xây thêm công trình nặng, trồng cây lớn sát mép taluy âm; tránh đào chân taluy dương để lấy thêm chỗ.
Công trình lớn cần chuyên môn. Kè, tường chắn, gia cố taluy cao là việc kỹ thuật, cần người có chuyên môn thiết kế và thi công. Một bức tường chắn làm sai có thể làm nguy cơ tăng thay vì giảm.
Sau một vụ sạt: những việc nên và không nên làm
Khi một vụ sạt đã xảy ra gần nhà, phản xạ đầu tiên của nhiều người là lao vào dọn đất, cứu đồ. Đó là lúc nguy hiểm, vì khối đất phía trên vết sạt thường chưa ổn định, có thể sạt tiếp. Việc đầu tiên là kiểm tra người: ai còn thiếu, ai bị thương. Nếu có người bị vùi lấp, báo ngay chính quyền, công an, gọi số khẩn cấp cứu nạn cứu hộ 114, và chỉ tham gia tìm kiếm theo hướng dẫn của lực lượng chức năng.
Khi không có người bị nạn, nên để vết sạt yên trong vài ngày nếu trời còn mưa, rào chắn khu vực, không cho trẻ em lại gần. Chụp ảnh hiện trạng, ghi ngày giờ; những tư liệu này cần cho việc báo cáo thiệt hại, đề nghị hỗ trợ theo quy định và cho cả việc sửa chữa về sau.
Khi sửa chữa, đừng chỉ đổ đất lấp lại vết sạt: nguyên nhân thường nằm ở nước, như rãnh thoát nước sai, mạch nước ngầm rỉ ra, dòng chảy dồn từ phía trên. Không xử lý nước thì vết sạt sẽ quay lại mùa mưa sau. Với vết sạt lớn hoặc sát nhà, hãy hỏi ý kiến người có chuyên môn trước khi làm.
Phân biệt mức độ để biết phải làm gì
Bảng dưới giúp đánh giá sơ bộ tình trạng đất quanh nhà. Đây không phải đánh giá kỹ thuật, chỉ là gợi ý hành động:
| Hiện tượng | Mức độ | Nên làm |
|---|---|---|
| Rãnh xói nhỏ trên mặt vườn, taluy thấp | Theo dõi | Che phủ, làm rãnh dẫn nước trong mùa khô |
| Rãnh xói sâu, khoét vào chân taluy hoặc chân móng | Cần xử lý sớm | Chặn dòng chảy, lấp và che phủ; hỏi thợ có kinh nghiệm |
| Vết nứt trên sườn phía trên nhà, nứt tường mới | Cảnh giác cao | Báo thôn, xã; cân nhắc ngủ nhờ nơi an toàn khi mưa lớn |
| Đất đá lăn xuống liên tục, mạch nước đục, tiếng động lạ | Nguy hiểm | Rời khỏi khu vực ngay, báo chính quyền |
Khi phân vân giữa hai mức, hãy chọn mức cao hơn. Trong chuyện sạt lở, lo xa một đêm không mất gì, chủ quan một đêm có thể mất tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Vùng Tuy Đức có hay bị sạt lở không?
Vùng đồi đất đỏ như Tuy Đức chủ yếu gặp sạt lở quy mô nhỏ và vừa ở taluy đường, taluy sau nhà, bờ suối, bờ ao, nhất là sau những ngày mưa dầm. Không phổ biến như vùng núi cao dốc đứng, nhưng vẫn gây thiệt hại người và của nếu chủ quan.
Nhà ở ngay dưới chân taluy cao thì cần lưu ý gì?
Đây là vị trí cần cảnh giác nhất mùa mưa. Hãy kiểm tra thường xuyên các dấu hiệu như vết nứt trên sườn, mạch nước mới, đất đá lăn; khơi thông rãnh thoát nước; và khi mưa lớn kéo dài, cân nhắc cho người nhà ngủ ở nơi an toàn. Nên hỏi chính quyền xã về đánh giá nguy cơ.
Trồng cây gì để chống sạt lở taluy?
Cỏ có bộ rễ dày, mọc nhanh thường được dùng để phủ taluy thấp, kết hợp rãnh thoát nước. Với taluy cao, cây lớn có thể tăng tải, nên cần tư vấn chuyên môn. Cán bộ nông nghiệp, giao thông địa phương có thể gợi ý loài phù hợp.
Sạt lở taluy đường thì báo ai?
Báo trưởng thôn, chính quyền xã; với tuyến quốc lộ, tỉnh lộ, chính quyền sẽ chuyển tới đơn vị quản lý đường. Trong lúc chờ, cảnh báo người đi đường bằng vật dễ thấy nếu làm được an toàn, và không đứng gần chân taluy đang sạt.
Mưa đã tạnh thì hết nguy cơ sạt chưa?
Chưa chắc. Đất còn ngậm nước có thể tiếp tục trượt sau khi mưa tạnh vài giờ, vài ngày. Hãy kiểm tra kỹ các dấu hiệu và nghe hướng dẫn của chính quyền trước khi quay lại khu vực vừa có dấu hiệu sạt.
Xói mòn trong vườn có đáng lo không khi không thấy đất mất bao nhiêu?
Có. Xói mặt diễn ra âm thầm, mỗi năm mất một lớp mỏng khó thấy, nhưng đó là lớp đất màu nhiều mùn nhất. Sau nhiều năm, đất nghèo đi rõ rệt. Dấu hiệu dễ thấy là nước chảy ra khỏi vườn sau mưa có màu đỏ đục và gốc cây bị lộ rễ.